Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

hartig - (krachtig, pittig, zout)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

hartig bn. ‘krachtig, pittig, zout’
Mnl. hertich ‘moedig, flink’ [1484; MNW]; vnnl. hertig, hartig ‘moedig’, dan ook ‘pittig, zout’ in hartige spyse [1691; WNT]; nnl. ook in de uitdrukking een hartig woord(je) ‘een flinke, onomwonden mening’ [1840; WNT woord I].
Afleiding van → hart in de overdrachtelijke betekenis ‘moed’. De oude betekenis ‘moedig’ is inmiddels geheel verdrongen door ‘pittig, zout’.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

hartig

Het Middelnederlandse hertig betekende: moedig. Dat is begrijpelijk, want men beschouwde en beschouwt het hart als de zetel van onze moed. Laf en lafhartig betekenen dan ook hetzelfde. Wat het hart ten goede komt is hartig. Men spreekt dan ook van een hartversterking en een krachtig, stevig, royaal maal noemde men vroeger een hartige maaltijd. Een achttiende-eeuwse schrijver noemt kaas ‘een gezond en hartig voedsel’. Ontbreekt nu aan hetgeen men nuttigt het zout, dan is het smakeloos en laf. Vandaar dat hartig is gaan betekenen: enigermate gezouten, pittig. Ook figuurlijk wordt het woord in de laatstgenoemde zin gebezigd. Men zegt: ik zal daar wel eens een hartig woordje over zeggen. Vroeger zei men ook: hartig lachen, hartig kussen; vermoedelijk onder invloed van ’t Duitse herzig.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

hartig bnw. Mnl. hertich = “moedig”. Mhd. –hërzec alleen in samenst., zooals steinhërzec “met een hart van steen”. Eng. hearty = “hartelijk, flink, hartig”.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

hartig ‘pittig, stevig’ -> Creools-Portugees (Ceylon) ártei ‘sterk, robuust’.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut