Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gram - (eenheid van gewicht)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

gram 1 zn. ‘gewichtseenheid’
Nnl. in een wet van het Koninkrijk Holland waarin de nieuw ingevoerde maten en gewichten nog in de Franse vorm worden beschreven: de Kilogramme of het gewigt van 1000 Grammes, hetwelk in het nieuwe stelsel in Frankryk ... [1808; WNT kilogram], dan aangepast aan het Nederlands in 200 gram. vloeistof [1849; WNT vloeibaarheid], in de wet van 1869: gram of wigtje ... 0.001 kilogram, [1869; WNT], ook overdrachtelijk in eén gram voorzichtigheid is meer dan kilogrammen list [1873; WNT kilogram].
Via Frans gramme ‘gewicht in het metrieke stelsel’ [1793; Rey] ontleend aan Laatlatijn gramma ‘klein gewicht’, ontleend aan Grieks grámma ‘1/24 deel van een ons’, oorspronkelijk ‘letter, iets wat geschreven is’, bij het werkwoord gráphein ‘schrijven’, zie → -grafie.
De Griekse betekenisovergang van ‘letter’ naar ‘gewichtseenheid’ is opvallend en is te verklaren doordat de Griekse medici het bestaande woord gramma ‘letter’ kozen als neologisme ter vertaling van Latijn scripulum ‘1/24 van een ons’ waarvan zij dachten dat het een afleiding met een verkleiningsachtervoegsel was van scribere ‘schrijven’. In werkelijkheid was scripulum echter een nevenvorm van scrupulum ‘puntig steentje; steenje als gewicht in een weegschaal’, waarvoor zie → scrupule.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

gram2 [eenheid van gewicht] {gremkijn [grammetje, gewichtseenheid] 1501} < laat-latijn gramma < grieks gramma [letter, klein gewicht], van graphein [schrijven]; in de betekenis ‘1/1000 kilo’ is de gram overgenomen uit frans gramme, benoemd en gedefinieerd door de Franse Nationale Vergadering in 1793.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

gram 1 znw. o. ‘gewicht’, laat-nnl. < fra. gramme (sedert de 18de eeuw) < lat. gramma ‘1/24 ons’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

gram I (gewicht) znw., o., eerst jonger nnl. Internationaal woord. In’t Ndl. uit fr. gramme. Gaat op gr. grámma als benaming van een klein gewicht terug.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

gram 2 o. (gewicht), uit Fr. gramme, van Gr. grámma = letterteeken, gewichtje, van gráphein (z. graven).

Thematische woordenboeken

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Gram (= Fr. gramme; Gr. γράμμα (gramma) = een klein gewicht). Deze naam wordt gebruikt voor de eenheid van massa (grammassa) en voor de eenheid van kracht (gramkracht).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

gram ‘0,001 kilogram’ -> Indonesisch gram ‘0,001 kilogram’; Madoerees gram ‘0,001 kilogram’; Makassaars garâma ‘gewichtje’; Muna haramu, heramu ‘0,001 kilogram’; Japans † garamu ‘0,001 kilogram’.

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

milligram, gram, kilogram [gewichtsmaten] (1809). In 1809 wordt het metrieke stelsel in Nederland ingevoerd. Dit stelsel leidt tot een reeks nieuwe gewichtsaanduidingen: milligram, centigram, gram, decagram, hectogram en kilogram. Het metrieke stelsel werd weer afgeschaft in 1813 en heringevoerd in 1821. In 1869 wordt het definitief bij wet aangenomen.

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

gram 0,001 kilogram 1808 [WNT kilogram] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut