Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

grafiet - (vorm van zuivere koolstof)

Etymologische (standaard)werken

H. Beelen en N. van der Sijs, ‘Woordsprong’, serie in: Onze Taal 2013-2018

Potlood

56 kilometer. Dat is de lengte van de lijn die kan worden getrokken met één enkel potlood. Het is ook de titel van een lofzang door de Vlaamse auteur (en potloodverzamelaar) Bart Moeyaert. Voor Moeyaert is het potlood “een mooie en vriendelijke uitvinding”, die hem de ruimte geeft om zijn creativiteit bot te vieren. Niet alleen schrijvers als Moeyaert, ook schilders en tekenaars, architecten, componisten, timmerlieden en opstellers van boodschappenlijstjes hebben waardering voor het simpele schrijfgerei waarvan de lijnen weer snel kunnen worden weggegumd. Maar waarom heet een potlood eigenlijk ‘potlood’?

Medicijn
In de Middeleeuwen was het potlood nog onbekend. Er waren andere schrijfinstrumenten in gebruik: pennen, gesneden uit ganzenveren (het woord pen gaat terug op het Latijnse penna, ‘vogelveerʼ), en metalen stiften, waarmee strepen werden getrokken op wastafeltjes, hout en perkament. De Romeinen hadden voor deze stiften het woord stilus (waarvan stijl, ‘manier van schrijvenʼ, is afgeleid).
Rond 1560 werd in het Engelse Cumberland in de bodem een vettige zachte substantie gevonden die bij aanraking een grauwzwarte kleur afgaf. Aanvankelijk gebruikten herders en boeren het goedje om er hun schapen mee te merken. In Engeland raakte de stof bekend onder de naam black lead, later ook plumbago (afgeleid van het Latijnse plumbum, ʽloodʼ). Men beschouwde de stof dus – ten onrechte – als een vorm van lood.
Fijngemalen en in witte wijn of bier gestrooid werd het mineraal ingenomen als medicijn; daarnaast was het in gebruik als antiroestpasta voor kanonnen, als smeermiddel, of om kachels een glanzend zwarte kleur te geven. Pottenbakkers gebruikten het om potten te ‘loden’, oftewel te glazuren. In deze nering ligt dan ook de oorsprong van de Nederlandse benaming potlood. In de Lage Landen was het Engelse product in de zestiende eeuw zeer gewild; zo importeerde een zekere Willem Nycollsen uit Lythe in 1570 “28 tonnen potloodˮ.

Spitse punt
Al snel ontdekte men dat het mineraal heel geschikt was om mee te tekenen en te schrijven. Net als bij de traditionele metalen schrijfpennen werden stukjes op maat gesneden grafiet in een omhulsel van hout gevat, zodat ze beter konden worden vastgehouden met de vingers, en er met behulp van een scherp mesje een spitse punt aan kon worden gesneden. Het potlood was geboren. In 1604 noemt de Vlaamse schilder Karel van Mander in zijn Schilder-Boeck het “potloot” als een handig hulpmiddel voor de kunstschilder.
In het Nederlands werd de naam voor het materiaal overdrachtelijk gebruikt voor het nieuwe schrijf- en tekengerei. Ook in de Duitse benaming Bleistift (‘loden stift’) schemert de aanvankelijke verwarring met looderts nog door. Het Engels, Frans en Russisch maakten andere keuzes in de naamgeving.
In het Engels keek men naar een eerdere uitvinding: het penseel. Het Engelse woord pencil was in de betekenis ‘fijne schilderskwastʼ al eeuwen in omloop, en werd nu ook toegepast op de stukjes hout met grafiet erin (waarbij het potlood ter onderscheiding van het penseel wel werd aangeduid met dry pencil). De woorden penseel en pencil gaan via het Frans terug op het Latijnse penicillus, een verkleinwoord van peniculus (‘borstelʼ), dat zelf weer een verkleinwoord is van penis (‘staartʼ).

Caran dʼAche
In het Frans nam men zijn toevlucht tot de algemene term crayon, die al in omloop was ter aanduiding van stukjes zacht materiaal, bijvoorbeeld houtskool, die men in de hand nam om te tekenen. Iets dergelijks gebeurde in het Russisch. Het Russische woord voor potlood, karandaš (карандаш), gaat terug op een Turks woord dat ‘zwarte steenʼ betekent. Het bekende Zwitsere potloodmerk Caran dʼAche is trouwens genoemd naar het op het Russisch geënte pseudoniem van de Russisch-Franse tekenaar Emmanuel Poiré (1858-1909).
De moderne naam van het materiaal, grafiet, is afgeleid van het Oudgriekse werkwoord grafein (‘schrijvenʼ). Deze is in 1789 bedacht door de Duitse mineraloog Abraham Gottlob Werner, nadat de chemicus Carl Wilhelm Scheele in 1779 had aangetoond dat het een bijzondere kristalvorm van koolstof is.
Het potlood hoort dus thuis in het rijtje van alledaagse voorwerpen die zijn genoemd naar de stof waaruit ze zijn gemaakt, zoals blik en glas. Maar alles is betrekkelijk, want een glas kan tegenwoordig ook van plastic zijn, een blikje van aluminium, en een potlood bevat geen lood.
[Hans Beelen en Nicoline van der Sijs (2017), ‘Potlood’, in: Onze Taal 2/3, 27.]

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

grafiet zn. ‘vorm van zuivere koolstof’
Nnl. koolstof komt in de natuur voor (als ...) graphit en anthracit ... [1831; WNT Aanv.], graphiet “potlooderts, zwart teekenkrijt, een brandbaar mineraal, eene verscheidenheid der koolstof, verontreinigd door toevallige inmengselen van ijzerhoudende aarde” [1847; Kramers], grafiet voor het poetsen van ijzerwerk, voor het smeren van machinedelen ter vermindering der wrijving [1869; WNT Aanv.].
Internationale wetenschappelijke term uit Hoogduits Graphit, in 1789 gevormd door de Duitse geoloog en mineraloog Abraham Gottlob Werner (1749-1817) op basis van Grieks gráphein ‘schrijven’, zie → -grafie, vanwege de toepassing van het mineraal in schrijf- en tekenstiften.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

grafiet [koolstof] {1832} < hoogduits Graphit, gevormd door de Duitse geoloog Abraham Gottlob Werner (1750-1817) naar grieks graphein [schrijven], omdat grafiet zich uitstekend leent voor de fabricage van potloden.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

grafiet s.nw.
Sagte, swart vorm van koolstof.
Uit Ndl. grafiet (1831).
Ndl. grafiet uit D. Graphit wat deur die D. geoloog Abraham Gottlob Werner (1750 - 1817) gevorm is uit Grieks graphein 'skryf'. Die stof word so genoem omdat dit by uitstek geskik is vir die maak van potlode.
Eng. graphite.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

grafiet (Duits Graphit)
Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

grafiet koolstof 1832 [WEI] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut