Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

graffiti - (leuzen aangebracht op muren e.d.)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

graffito zn. ‘kunstvorm op muren en keramiek’
Nnl. graffito ‘opschrift op muren en gedenkteekens uit de oudheid; grijze muurschildering’ [1906; Baale], zoals in een aantal opschriften in graffiti, de talrijke graffiti, door soldaten met de stilet of met een spijker in den muur gegrift (m.b.t. inscripties in Romeinse opgravingen) [1872; maandblad De Aarde en haar Volken 8, 199], ook in de niet-letterlijke betekenis ‘schets’, in Graffiti (mv.), titel van een werk van E. du Perron [1936; Picarta], enkele ondeugende graffiti ‘schetsjes, anecdotes ter verlevendiging van een verhaal’ [1950; WNT Aanv. modernistisch].
Ontleend aan Italiaans graffito ‘tekening of tekst die met een stift ingegrift is’ [1550; DEDLI], verwant aan graffio ‘schram’ [1300-13; DEDLI] en het werkwoord graffiare ‘schrammen, krassen’ [voor 1294; DEDLI], woorden die zijn afgeleid van Latijn graphium < Grieks graphion ‘stift om op wassen tafels te schrijven’ en die uiteindelijk teruggaan op Grieks gráphein ‘schrijven’, zie → -grafie. De dubbele f in het Italiaans is wrsch. toe te schrijven aan invloed van graffa ‘haak’, uit Langobardisch *krapfo.
In de archeologie wordt de term graffito, mv. graffiti, gebruikt voor teksten en tekeningen die in de Oudheid op voorwerpen of muren zijn gekrast of getekend. Bij de kunstvorm graffito of sgraffito wordt een tekening ingekrast in een nog natte laag witte mortel op een muur of in de nog niet geheel droge klei of sliblaag van een keramisch voorwerp. Graffito werd in de Renaissance toegepast op gebouwen in Noord-Italië en later ook in Zuid-Duitsland; in de 19e eeuw was er een opleving van deze kunstvorm. Uit de letterlijke betekenis ‘krabbel, geschetste tekening’ ontstond ook een betekenis ‘schets, verhaaltje, anekdote’, die echter weer verdween toen het meervoud graffiti in de moderne betekenis, met het verschijnsel, frequent werd.
graffiti zn. ‘opschriften of tekeningen op muren’. Nnl. graffiti ‘opschriften met verf, spuitbus, viltstift, op muren, viaducten, openbare vervoermiddelen’ [1982; Reinsma 1984], graffiti ziet er soms agressief uit [1983; id.], graffito, mv. graffiti ‘leuze, kreet, slogan e.d. op muren en schuttingen aangebracht’ [1984; van Dale]. Ontleend aan Engels graffiti ‘zonder toestemming op muren (e.d.) aangebrachte opschriften en tekeningen’ [1877; OED], meervoud van graffito in dezelfde betekenis als hierboven. In het Nederlands oorspr. als collectief opgevat, maar later ook als telbaar zn. met meervoud graffiti's. De enkelvoudvorm graffito is in deze betekenis zeldzaam. De klemtoon, in het Engels op de tweede lettergreep, is in het Nederlands vaak op de eerste te horen, wat in de hand heeft gewerkt dat ook de pseudo-Engelse spelling graffity zijn intrede heeft gedaan.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

graffiti s.nw.
Tekeninge of woorde op mure, treine en ander openbare plekke.
Uit Eng. graffiti (1877).
Eng. graffiti uit It. graffiti, die mv. van graffito, met lg. van die s.nw. graffio ''n krap' van die ww. graffiare 'krap', wat teruggaan op Grieks graphein 'skryf'.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

graffiti ‘versieringstechniek’ (Italiaans graffiti); ‘op muren geschilderde leuzen’ (Engels graffiti)
Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

aids [ziekte, ‘acquired immune deficiency syndrome’] (1983). Riemer Reinsma vermeldt in zijn Neologismen. Nieuwe woorden in de Nederlandse taal uit 1984 voor 1983 de nieuwe woorden aids, fitness, graffiti, implementeren, mensjaar en talkshow.

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

graffiti leuzen aangebracht op muren e.d. 1983 [R84] <Engels

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

graffiti (← Eng. ← Ital. graffiare ‘krabben, krassen’), teksten of tekeningen aangebracht op plaatsen waar dit doorgaans niet mag: muren, toiletten, viaducten enz., meestal met behulp van een spuitbus of verf. Deze moderne kunstuiting is begin jaren tachtig vanuit Amerika populair geworden onder met name jongeren. De film American Graffiti van George Lucas maakte het woord in ruime kring bekend. Graffiti geven meestal informatie over actuele toestanden en problemen. Vaak gaat het om kernachtige slogans die een bepaald onderwerp treffend weergeven. ‘Today’s graffiti are tomorrow’s headlines,’ schreven D. Ley en R. Cybriwsky al in Urban Graffiti as Territorial Markers (1974). Een bekende muurtekst is Killroy was here.

Graffiti zijn van alle tijden. Graffiti zijn zeker geen twintig eeuws verschijnsel. Door eeuwen en kulturen heen hebben mensen boodschappen op die manier uitgeschreeuwd. (Prof. Dr. Stefan Lievens: Graffiti. Handschriften op muren en toiletten, 1984)
Eind jaren zeventig werd graffiti vanuit de Verenigde Staten geïmporteerd, waar de ‘subway’ van oudsher al het doelwit was. (Eric Slot: Kleine Encyclopedie van de wansmaak, 1992)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut