Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

-gewijs - in bijwoordelijke samenstellingen met een (op de genoemde wijze, in de genoemde vorm)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

-gewijs in bijwoordelijke samenstellingen met een zn. ‘op de genoemde wijze, in de genoemde vorm’
Mnl. gewise ‘op de genoemde wijze, in de genoemde vorm’ zoals in: in tcruse ghewise ‘kruisgewijs, in de vorm van een kruis’ [ca. 1465; MNW], diefs gewise ‘op de wijze een dief, door te stelen’ [1480; MNW], in ghecs ghewise ‘zoals een gek, koddig’ [1485; MNW]; vnnl. coopmansgewise ‘zoals een koopman’ [1507; MNW], maar meestal al in de vorm -gewijze, later geapocopeerd tot -gewijs. Ook met distributieve betekenis: rijensgewijze ‘in rijen’ [1697; WNT]; nnl. paarsgewijze ‘in paren’ [1861; WNT vier I].
Ouder, en met dezelfde functie, is mnl. wise zoals in in beesten wise ‘zoals een beest’, datmen mids upten yse mendde in kautsieden wise ‘dat men midden op het ijs kon mennen (= met paard en wagen kon rijden) als op een geplaveide straat’ [beide 1300-25; MNW-R], ridders wise ‘zoals een ridder’ [1485; MNW]. Nnl. sedert het eind van de 20e eeuw krijgt -gewijs ook de betekenis van Engels -wise ‘wat betreft, -technisch’ in bijv. temperatuurgewijs gaan we er niet op vooruit [2004; pers.waarn.].
De oude constructie in + (zn. in de genitief) + wise bestond ook in het Middelhoogduits (in + zn. + wīs), waar deze tot op heden voortleeft in het volkomen met het Nederlandse gebruik overeenstemmende -weise. Zie voor de herkomst onder → wijze ‘manier’. Mnl. ghewise komt als opzichzelfstaand zn. niet voor en het is dan ook opmerkelijk dat wise gedurende de 15e en 16e eeuw werd vervangen door ghewise. Aangezien in diezelfde periode geleidelijk het voorzetsel in uit de constructie verdween, moet men misschien denken aan een soort compensatie: in + zn. + wise > zn. + ghewise. De combinaties in + zn. + ghewise en zn. + wise komen inderdaad slechts zeer beperkt voor.
In de periode dat de vorm -gewijze zich stabiliseerde, dus in het Vroegnieuwnederlands, begon het woorddeel ook steeds productiever te worden. Hetzelfde gebeurde in dezelfde periode in het Duits met -weise. Of deze ontwikkelingen invloed op elkaar hebben gehad, is niet met zekerheid te zeggen.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

wijze, wijs znw., mnl. wîse, wijs v. “wijze, manier, melodie”. = ohd. wîsa, wîs v. (nhd. weise) “id.”, os. wîsa, wîs, ofri. wîs v. “wijze, manier”, ags. wîs, wîse v. “id., toestand, zaak”, on. vîsa v. “vers, strophe”. Terecht met weten gecombineerd; we zullen wel van idg. *weid-s-â- “uiterlijk, voorkomen” moeten uitgaan, zich formeel en semantisch in de eerste plaats aansluitend bij gr. eīdos “id.” (formeel = oi. védas- “inzicht, kennis”); vgl. verder vooral obg. vidŭ “id.”, lit. véidas “aangezicht” (formeel = oi. véda- “kennis, veda”), ier. fiad “coram”. — -wijze, -gewijze (in samenst.), reeds mnl. Gaat op mnl. wîse, ghewîse in uitdrr. als dieves (ghe)wîse naast in (eens) dieves (ghe)wîse terug. Dgl. uitdrr. ook mhd. mnd. ofri.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut