Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gereformeerd - (protestant; orthodox calvinistisch)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

gereformeerd bn. ‘protestant; orthodox calvinistisch’
Vnnl. gereformeerd ‘verbeterd, hervormd’ in de Gereformeerde Catholicque Religie [1568; WNT Aanv. intitulatie] ‘protestant’ in de oeffeninge der Gereformeerde Religie ‘het uitoefenen van de protestante godsdienst, het houden van protestante kerkdiensten’ [1577; WNT Supp. argernis]; nnl. ‘protestant’ in hervormde of gereformeerde godsdienst [1717; Marin], ‘orthodox calvinistisch’ in de Gereformeerde “afgescheidenen” [1880; Groene Amsterdammer], hun eigen, hun Gereformeerde universiteit [1883; Groene Amsterdammer].
Verl.deelw. van mnl. reformeren ‘hervormen, herstellen, weer in goede toestand brengen’, dat ook gebruikt werd voor wat geestelijke vernieuwing onderging, bijv. kloosters waar men zich weer aan de regels moest gaan houden [1479-1517; MNW-P]; via Frans réformer [13e eeuw; Rey] ontleend aan Latijn refōrmāre ‘opnieuw vormen’, gevormd uit → re- en fōrmāre, zie → formeren. Het woord werd na de reformatie gebruikt voor de nieuwe protestante kerkgenootschappen en was synoniem met het latere bn. hervormd, een synonymie die in de 19e eeuw verdween, toen een reeks van afsplitsingen leidde tot enerzijds de hervormden en anderzijds de orthodoxere gereformeerden; zie ook → hervorming.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

gereformeerd (Frans réformé)

E. Sanders (1997), Borrelwoordenboek: 750 volksnamen voor onze glazen boterham, Den Haag

gereformeerde Omstreeks 1975 in kringen van gereformeerde studenten in Utrecht gebruikt voor ‘jonge jenever in een klein glaasje’. Een informant schreef ter toelichting:

In die tijd bestond het CDA nog niet, maar de ARP, de CHU en de KVP wel. Het verhaal ging dat de Tweede Kamerfracties, die gescheiden vergaderden, herkenbaar waren aan het dienblad, waarmee de kamerboden alcohol naar binnen brachten. De katholieken, veelal van beneden de grote rivieren, bestelden bier; de hervormden van de Unie, een beetje deftiger, nuttigden liever sherry of wijn. Maar de ‘kleine luyden’ van de ARP dronken het liefst jonge jenever. Had hun voorman Abraham Kuyper niet gezegd dat men ‘bij den chocoladeketel geen ras kweekt van kloeke calvinisten’? Welnu, wij studenten van toen, dronken graag jenever en noemden het kelkje met inhoud: een gereformeerde.

De Grote Van Dale vermeldt sinds 1992 gereformeerde borrel voor ‘koffie met een borrel erin’.
Vergelijk coccejaans bittertje, heilige en rooms halfje.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

gereformeerd ‘protestants’ -> Engels re-reformed ‘behorend tot de gereformeerde kerk in Nederland, opgericht in 1834’; Duits dialect gereffemeert, greffmeert ‘protestants’; Zuid-Afrikaans-Engels reformed ‘Nederduits gereformeerd, behorend tot de Gereformeerde Kerk in Suid-Afrika’; Indonesisch geréformeerd, répormir ‘protestants (christelijk)’; Javaans répormir ‘protestants’; Soendanees ripĕmir ‘protestants’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

gereformeerd protestant 1578 [WNT]

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

bevindelijk gereformeerde, gereformeerde met eigen authentieke opvattingen en een eigen identiteit, die de moderne ontwikkelingen verafschuwt. Zij worden door buitenstaanders vaak als ouderwets en wereldvreemd bestempeld. In orthodox-protestantse kring wordt de term ‘bevindelijk’ vanouds gehanteerd in de betekenis ‘gebaseerd op persoonlijke godsdienstige ervaring’.

Wij leven, zoals we dat zo mooi noemen, in een multi-culturele samenleving en we gaan vaak prat op onze tolerante houding tegenover allerlei culturele minderheden. Met de bevindelijk gereformeerden, zo’n twee procent van de Nederlandse bevolking, hebben we ook met een culturele minderheid te maken, maar dan een van eigen bodem. Tegenover deze minderheid is de Nederlandse samenleving vaak zeer intolerant. (Trouw, 25/06/93)
Net als Mijnders is hij lidmaat van de Gereformeerde Gemeenten in Nederland en Noord-Amerika, een van de vele denominaties waarover de ongeveer 300.000 bevindelijk gereformeerden zijn verdeeld. (HP/De Tijd, 25/07/97)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut