Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gerecht - (eten in één gang)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

gerecht 1 zn. ‘bereid voedsel’
Onl. een gherichte ‘een gerecht, een maaltijd’ [ca. 1040; Slicher van Bath, 52]; mnl. messen ... die comen ter taflen vor al gerechte ‘messen die voor alle gerechten op tafel komen’ [1287; CG II, Nat.Bl.D], te gader aten ... do si die gherichten namen ‘(die) samen aten ... toen ze de gerechten kregen’ [1460-62; MNW-P].
Afleiding met het voorvoegsel → ge- van het werkwoord → richten, rechten in de betekenis ‘regelen, in orde brengen’, zoals die ook voorkomt in → aanrichten. De vorm gerecht heeft wrsch. de overhand gekregen naar analogie van → gerecht 2, waar datzelfde gebeurd is onder invloed van het zn. recht.
Mnd. gericht ‘bereid voedsel, gang’, mhd. gerihte ‘bereid voedsel, huisraad’ (nhd. Gericht); < pgm. *ga-rihtia- Zonder voorvoegsel nzw. rätt ‘gerecht’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

gerecht1* [eten in één gang] {oudnederlands gherichte 1040?, middelnederlands gerechte [gereed gemaakte spijs]} van middelnederlands rechten, richten [recht maken, in orde maken, gereed maken van een maaltijd], met een e o.i.v. recht.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

gerecht

De vraag of gerecht: rechtbank hetzelfde woord is als gerecht: spijs, moet bevestigend worden beantwoord. Ja, meer nog, het is ook hetzelfde als gerecht in uitdrukkingen als: zijn gerechte straf. Wij hebben te maken met een werkwoord richten: sturen, een richting geven en vandaar zowel: recht spreken, vonnissen als: in orde brengen, regelen, aanrechten. Dat richten tot rechten is geworden, is veroorzaakt door de e in het woord recht, de vormen met i zijn dus ouder. De Statenvertaling kent gericht in de betekenis: justitie en voor: spijs. Als Jozef, onderkoning van Egypte, zijn broeders onthaalt, staat er (Gen. 43:34): ‘maer Benjamins gerichte was vijfmael grooter dan de gerichten van hen alle’.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

gerecht 2 znw. o. ‘spijs’, mnl. gherechte ‘het in orde brengen, toebereide spijs, huisraad’, mhd. gerichte, is afgeleid van het ww. rechten in de zin van ‘in orde brengen’ (zie: aanrichten). Evenals gerecht 1 met een jongere e voor de juiste vorm gericht.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

gerecht II (spijs) znw. o., mnl. gherechte o. “het in orde brengen, toebereide spijs, huisraad”. = mhd. gerihte o. “id.” (nhd. gericht). Van hetzelfde ww. — maar met de bet. “in orde maken”, vgl. nnl. aanrichten — als gerecht I. De e verklaart zich daaruit, dat in andere bet. het woord ook gew. e heeft. De grondvorm van gerecht I en II is *ʒa-riχt-ia-.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

gerecht II (spijs). Adde: mnd. (ge)richte o. ‘toebereide spijs, gerecht, (etens-)gang’.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

gerecht 3 o. (spijs), Mnl. gherichte + Hgd. gericht: verbaalabstr. van gerechten = aanrechten, gereed maken.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

gerecht ‘eten dat in één gang wordt opgediend’ -> Deens ret ‘eten dat in één gang wordt opgediend’ (uit Nederlands of (Neder- of Hoog-)Duits); Noors rett ‘eten dat in één gang wordt opgediend’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds rätt ‘eten dat in één gang wordt opgediend’ (uit Nederlands of Nederduits).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

gerecht* eten in één gang 1040 [Slicher]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal