Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

generen - (hinderen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

gêne zn. ‘schaamte, verlegenheid’
Nnl. gêne “pijn, kwaal; dwang, bijzonder die der wellevendheid” [1824; Weiland], gêne ‘dwang, belemmering der maatschappelijke welvoeglijkheid’ [1847; Kramers], gène ‘dwang, belemmering’ [1864; Calisch], zonder eenige gêne ‘zonder enige schaamte’ [1906; WNT Aanv.].
Ontleend aan Frans gêne ‘verlegenheid’ [1770; TLF], eerder al gesne ‘last, hinder’ [1606; TLF], genne ‘kwelling’ [1550; TLF] en gêne ‘foltering’ [1538; Rey], in de Renaissance gevormd uit ouder gehenne [1390; Rey], waarin twee woorden waren samengevallen. Het eerste woord was Oudfrans gehine ‘kwelling, marteling’ [ca. 1200; Rey], afleiding van gehir ‘onder marteling bekennen’ [ca. 1120; Rey], uit Frankisch *jehan ‘bekennen’ (dat overeenkomt met bijv. ohd. jehan ‘bekennen’, zie → biecht), in vorm misschien beïnvloed door Latijn iacere ‘(neer)werpen (op het martelbed)’ (Guiraud). Het andere woord was gehenne ‘hel’ [ca. 1265; Rey] < christelijk Latijn gehenna ‘hel, kwelling’, via nieuwtestamentisch Grieks géenna ontleend aan Hebreeuws gē(j) ḥinnōm ‘het dal van Hinnom’ ook gē(j) ben ḥinnōm ‘dal van de zoon van Hinnom’; in dit dal bij Jeruzalem werden, volgens Jeremia 19, kinderoffers gebracht.
generen (zich) ww. ‘zich schamen’. Nnl. geneer je niet ‘ga vooral je gang’ [ca. 1807; WNT gang], de ... vrijtijd geneerde mij ‘de tijd van de verkering hinderde mij (in mijn gewone doen)’ [1818; WNT vrijen I], ik bid u toch, u om mij niet te geneeren ‘ik verzoek u dringend, het uzelf om mij niet moeilijk te maken’ [1866; WNT], gegeneerd ‘verlegen, beschroomd, niet op zijn gemak’ [1868; WNT poos I]. Ontleend aan Frans gêner ‘hinderen, lastig vallen’ [1530; Rey], eerder gehinner [1381; Rey], gehenner [1363], afleiding van gêne. ♦ genant bn. ‘hinderlijk, schaamtegevoelens wekkend’. Nnl. génant ‘bezwarend, bezwaarlijk, moeilijk, dwingend’ [1824; Weiland], genant ‘belemmerend, hinderlijk, lastig, bezwarend, moeilijk’ [1847; Kramers], ‘onvrij’ [1914; van Dale], ‘schaamtegevoelens wekkend’ [1910; WNT Aanv.]. Ontleend aan Frans gênant ‘hinderlijk’, eerder gehinnant [16e eeuw; Rey], gesnant [1690; Rey], teg.deelw. van gêner.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

generen1 [hinderen] {1824} < frans gêner (vgl. gêne).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

generen 2 ww. ‘hinderen, lastig zijn’, laat-nnl. < fra. gêner, afgeleid van gêne vroeger ook ‘foltering’, vgl. ofra. gehine ‘door foltering afgeperste bekentenis’, bij ofra. jehir ‘tot een bekentenis dwingen’ < frank. *jahjan ‘doen bekennen’, causatief bij *jehan ‘bekennen’ (waarvoor zie: biecht).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

geneeren ww. Laat-nnl. ontl. uit fr. gêner, dat door sommigen van lat. gehenna “hel” (oorspr. hebr.) wordt afgeleid.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

gene[e]ren. Fr. gêner < ofr. gehiner ‘folteren’ van gehine (fr. gêne) ‘door foltering afgeperste bekentenis’ bij ofr. jehir ‘bekennen’, dat uit het Germ. afkomstig is (vgl. het bij biecht vermelde germ. ww. mnl. ghien, ohd. jëhan enz.).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

genere (ziech) (ww. wdkd.) zich schamen; Nuinederlands generen <1824> < Frans gener.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

generen hinderen, schamen 1824 [WEI] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut