Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gedwee - (onderworpen en volgzaam)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

gedwee bn. ‘onderworpen en volgzaam’
Mnl. gedwe(d)e ‘onderworpen, volgzaam’, in die ... maeckten ghedwee in den stryde menighen man ‘zij maakten in de strijd vele mannen tam (= doodden ze)’ [14e eeuw; MNW], ic ben altoes ghedwe teghen u ‘ik ben u altijd gehoorzaam’ [1465-86; MNW-R]; vnnl. ghedwee ‘zacht, mak, rustig’ [1599; Kil.], ‘onderworpen en volgzaam’ in ootmoedigh en gedwee [1662; WNT]. In het mnl. bestond ook de vorm ghedwa(de), bijv. in dats stille sijn ende ghedwade ‘dat is stil en volgzaam, gehoorzaam zijn’ [1340-60; MNW-R]; in het vnnl. nog so ghedwa als een schaep ‘zo mak als een schaap’ [1568; MNW gedwade].
Door syncope van intervocalische d ontstaan uit ouder gedwede, nevenvorm, met i-umlaut van de lange a, van mnl./vnnl. ghedwa(de) ‘id.’. Het woord is een afleiding, met het voorvoegsel → ge- (sub g), van een niet meer bestaand woord dwade dat ‘goed, vriendelijk, deugdzaam’ betekende.
Mnd. getwede ‘meegaand’; ohd. gidwādi ‘gehoorzaam’; < pgm. *þwēþ-, *þwēd-; deze vorm staat wrsch. ablautend naast pgm. *þeuþ-, *þeud- ‘goed’, waarbij oe. geþiede ‘goed, deugdzaam’; on. þýðr ‘vriendelijk’; got. þiuþ ‘goed’, en dat mogelijk de wortel is van het werkwoord → duiden.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

gedwee* [onderworpen] {gedwade en met umlaut gedwede, gedwee [mak, zachtzinnig, gedwee] 1401-1450} middelnederduits getwede, oudhoogduits gidwadi, waarschijnlijk ablautend naast gotisch þiuþ [het goede], verwant met gotisch þiuda [volk] (vgl. Duits, Diets).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

gedwee bnw., mnl. ghedwâde, ghedwêde, ghedwê, Kiliaen ook gedwaey. De ē als umlaut van ā is uit oostelijke dialecten afkomstig. — mnd. getwēde ‘meegaand’, ohd. gidwādi ‘modestus’. Met FW 179 is te overwegen, of een germ. *þwēþ-, þwēð- in ablaut kan staan met *þeuþ, vgl. got. þiuþ ‘het goede’, on. þyðr ‘vriendelijk’, oe. geðiede ‘goed, deugdzaam’ (wellicht eig. ‘het juiste gedrag van de man in de volksgemeenschap’ AEW 629). — Zie verder: duiden en duits.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

gedwee bnw., mnl. ghedwâde, ghedwêde, ghedwê, Kil. ook ghedwaey. De ê is umlaut van â, vgl. gaaf II. = ohd. gidwâdi “modestus”, mnd. getwêde “meegaand” (NB. t). Wsch. staat germ. þwê-þ- resp. þwê-ð- in ablaut met þeu-þ, -ð-, in got. þiuþ o. “het goede”, on. þŷðr “vriendelijk”, ags. geðîede “goed, deugdzaam”. Voor verwanten buiten ’t Germ. vgl. bij duiden, duidelijk.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

gedwee bijv., voor gedwede, met e = dial. uml. van ȃ, Mnl. ghedwade + Ohd. gadwâdi: verder niet op te sporen.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

gedwee: “gehoorsaam, inskiklik”; Ndl. gedwee (Mnl. ghedwade/ghedwe(de), by Kil ghedwee/ghedwaey/ghedweeghsaem), verw. m. Got., Oeng. en On. wd. in bet. “goed, vriendelik” onseker.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

gedwee ‘onderworpen’ -> Fries gedwee ‘onderworpen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

gedwee* onderworpen 1401-1450 [MNW]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut