Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gedicht - (in verzen opgesteld stuk)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

gedicht zn. ‘in verzen opgesteld stuk’
Mnl. sine hadden al verstaen die wart van din gedichte ‘zij hadden de woorden van jouw geschrift helemaal niet gehoord’ [1265-70; CG II, Lut.K], van arabie tellet tghedichte ‘Over Arabië vertelt het geschrift’ [1285; CG II, Rijmb.], soe willic dit gedicht volmaken ‘dus wil ik dit gedicht voltooien’ [1340-60; MNW-R], ic bid u oec ... dat ghi van die materi maect een goet ghedicht ‘ik verzoek u ook dat u over deze stof een mooi gedicht maakt’ [1470-90; MNW-R]. Het woord komt ook veel zonder voorvoegsel voor: eer wi dit dicht uan hem begonnen ‘eer wij dit geschrift (in verzen) over hem begonnen’ [1265-70; CG II, Lut.K], so wil ic swighen ende mijn reden sluten ende mijn dicht eynden ‘dus zal ik zwijgen en mijn betoog afsluiten en mijn geschrift (in proza) beëindigen’ [1437; MNW-P].
Afleiding van → dichten 2 met het voorvoegsel → ge- (sub b en d) in de zin van herhaling van de handeling en van het resultaat van de handeling.
Mhd. getihte, geticht ‘gedicht’ (nhd. Gedicht); nfri. gedicht ‘id.’; zonder voorvoegsel: ohd. dikta ‘optekening’, oe. diht ‘orakel’, ofri. dicht ‘geschrift, bericht’; on. dikt ‘Latijns geschrift’ (nzw. dikt ‘gedicht’).
In het mnl. komen de vormen dicht, zonder voorvoegsel, en gedicht naast elkaar voor, in dezelfde betekenissen, eerst ‘geschrift, vertelling’ in het algemeen, dan ‘geschrift in verzen’. De kortere vorm verdwijnt in de loop van de 19e eeuw, vooral uit het NN, behalve in samenstellingen, bijv. dichtbundel ‘bundel gedichten’, dichtregel ‘versregel’, en hekeldicht ‘satire’, heldendicht ‘epos’, leerdicht ‘gedicht ter lering’, treurdicht ‘klaaglied, elegie’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

dicht2 [zn., gedicht] {1350} van dichten.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

dicht II, gedicht znww. o. Reeds mhd. (ge)tiht(e), mnl. mnd. (ge)dicht(e), ofri. dicht o., ags. diht m. (o.?), on. dikt o., met verschillende bett. Ohd. al dihta v. “opteekening” = mnl. dichte v. “compositie van een geschrift” (germanisme?), ags. diht v. “orakel”.

dichten ww., mnl. dichten “een werk samenstellen, schrijven”, ook (vooral in mystieke literatuur) “uitdenken, overpeinzen”. Uit lat. dictâre in de bet. “samenstellen en opschrijven” ontleend, evenals ohd. tihtôn, dihtôn, door Otfrid het eerst gebruikt voor “opschrijven wat men eerst overdacht heeft”, in tegenstelling tot de oude gezongen poëzie (nhd. dichten), mnd. dichten “opschrijven, opstellen, bedenken”, ofri. dichta “opstellen (een stuk, brief)”, ags. dihtan “ordenen, opdragen” (eng. to dight “sieren”) naast dihtian “dictare”, on. dikta “uitdenken, vervaardigen”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

dicht 2 o. (poëzie), Mnl. id. + Ohd. tihta (Nhd. dicht): verbaalabstr. van dichten, Mnl. id., dat met Ohd. tihtôn (Mhd. en Nhd. dichten), Ags. dihtan (Eng. to dight = schikken), Ofri. dichta, uit Lat. dictare = spreken, dicteeren, opstellen, freq. van dicere = zeggen (z. tijgen).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

gediech (zn.) gedicht; Vreugmiddelnederlands gedichte <1265-1270>.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

dicht gedicht 1350 [MNW]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut