Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gate - (schandaal)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

-gate achterv. ‘schandaal’
In de jaren 1980 verschijnen in Nederlandse publicaties internationaal gebruikte vormingen als Contragate en Irangate, daarna ook Nederlandse vormingen: Stadiongate ‘de veel duurder uitvallende renovatie van het Olympisch Stadion in Amsterdam’ [1992; Hüning 2002], Willygate ‘affaire rond NAVO-secretaris-generaal Willy Claes’ [1995; id.], Beursgate ‘schandaal rond de jaarcijfers van grote beursgenoteerde bedrijven’ [1997; De Coster 1999], Surigate ‘gerucht dat Van Mierlo van D'66 er belang bij zou hebben dat de vervolging van de Surinaamse legerleider Desi Bouterse wordt stopgezet’ [1998; id.], kippengate ‘schandaal rond met dioxine besmette kippen’ [1999; Hüning 2002].
Ontleend aan Amerikaans-Engels -gate [1973; OED], dat gevoegd achter een plaatsnaam, persoonsnaam of naam van een instantie een aanduiding is voor een werkelijk of vermeend schandaal inzake die persoon of instantie of in die plaats, meestal gepaard gaand met pogingen dat schandaal in de doofpot te stoppen. Het achtervoegsel is oorspronkelijk het tweede element van Watergate, de naam van het hoofdkwartier van de Amerikaanse Democratische Partij in Washington D.C., waar op 17 juni 1972 werd ingebroken in opdracht van de Republikeinse regering; deze affaire en de pogingen haar in de doofpot te stoppen leidden in 1974 uiteindelijk tot het aftreden van de Amerikaanse president Richard Nixon. Watergate werd in het Engels meteen in 1972 een algemene term voor een schandaal (OED) en kort daarop werd het tweede element losgekoppeld en ging men er nieuwe woorden mee vormen, zoals Contragate en Irangate, beide benamingen voor de schandalen inzake geheime wapenleveranties van de V.S. aan Iran, in Groot-Brittannië Camillagate inzake een romance tussen Prins Charles en Camilla Parker-Bowles, internationaal Bibigate ‘schandaal rond de Israelische leider Benjamin (“Bibi”) Netanjahoe’ [1993; Hüning 2002] en in België Willygate [1995].
Gate ‘poort, doorgang, sluis(deur)’ in Watergate, letterlijk ‘waterpoort, sluis’, wordt veel gebruikt als tweede element in toponiemen; het is hetzelfde woord als → gat.
Lit.: M. Hüning (2002), ‘Monica en andere gates. Het ontstaan van een morfologisch procédé’, in: Nederlandse Taalkunde 5, 121-132

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

-gate (Engels -gate)
Irangate (Engels Irangate)
Dateringen of neologismen

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

-gate (← Eng.), als suffix om een politiek schandaal aan te duiden. Het begon in 1972 met Watergate, het afluisterschandaal onder het presidentschap van Nixon. Naar analogie hiervan ontstonden midden jaren tachtig termen als Contragate en Irangate, benamingen voor de illegale wapentransactie tussen de VS en Iran, waarbij het ontvangen geld zou zijn doorgesluisd naar de toenmalige contrarevolutionairen in Nicaragua. Er was ook nog Inkathagate, waarbij de Zuid-Afrikaanse inlichtingendienst in een kwaad daglicht kwam te staan omdat deze in het geheim de Inkathabeweging steunde. Toen de romance tussen prins Charles en Camilla Parker Bowles aan het licht kwam, circuleerde in de pers de benaming Camillagate. Dichter bij huis was er in de jaren negentig het schandaal rond voormalig NAVO-secretaris Willy Claes, die wegens een smeergeldaffaire zich genoodzaakt zag om af te treden. De pers had het over Willygate. Eind 1997 kreeg de Amerikaanse president Clinton veel kritiek en mediabelangstelling rond zijn buitenechtelijke affaires. Zippergate (van zipper ‘rits’) werd dit schandaal genoemd.

Want wat nu ‘Irangate’ heet en ‘Contragate’ is toen in werking gezet: toen begon de ‘unmaking’ van Reagans presidentschap. (Haagse Post, 07/03/86)
Contragate (die naam lijkt het, voornamelijk om fonetische redenen, te winnen van Irangate) is snel bezig de president van het machtigste land ter wereld te reduceren tot een hulpeloze grijsaard. (Elsevier, 13/12/86)
‘Beursgate’ bereikt met Philips de bovenwereld.(NRC Handelsblad, 08/11/97)
Hij is niet zomaar een politicus zoals een Europese premier maar de ‘preacher in chief’ die de burgers moet aansporen om hard te werken, de regels te respecteren en buitenechtelijke seks te schuwen. Zippergate weerspiegelt de ziekelijke gespletenheid van de Amerikaanse samenleving tegenover seks. (De Morgen, 29/01/98)
Of het nu gaat om Zippergate, de malversaties van Berlusconi, de bijbaan van procureur-generaal Steenhuis of de declaraties van de burgemeester van Brunssum, het maatschappelijk debat draait voortdurend om integriteit, een oude waarde die vitaler lijkt dan ooit. (HP/De Tijd, 13/02/98)
In het verhaal ‘Surigate’ (21–3–1998) schreef Elsevier dat Van Mierlo (D66) er mogelijk belang bij heeft dat de vervolging van Bouterse wordt stopgezet. (Elsevier, 11/04/98)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut