Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

gamelan - (Javaans orkest)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

gamelan zn. ‘Javaans orkest’
Nnl. eerst in samenstellingen: gamalang-, waijang- en topping-spelers ‘spelers van gamelan, wajang en topeng’ [1801; WNT wajang], gamelangspel [1858; WNT geklingel], dan ook gamlang ‘Javaans orkest’ [1860; WNT Aanv.].
Ontleend aan Maleis gamelan ‘volledig stel van Javaanse muziekinstrumenten’ < Javaans gamelan ‘id.’, afleiding van gamel ‘hanteren’ (OED) of van gamel ‘hamer’ (Oosthoek).
Gamelan is een algemene naam voor een Javaans of Balinees orkest. Het orkest bestaat voornamelijk uit slaginstrumenten en is o.a. van belang bij het wajangspel. De bekendheid ervan breidde zich uit naar de door Javanen beïnvloede gebieden van Indonesië, en ook naar Nederland via repatriërende Indië-gangers en later door geëmigreerde Indonesiërs en mensen van gemengd Nederlands-Indonesische afkomst.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

gamelan [stel muziekinstrumenten] {1886} < maleis gamelan < javaans gamelan.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

N. van der Sijs (bezorger) (2003), Uit Oost en West. Verklaring van 1000 woorden uit Nederlands-Indië van P.J. Veth (1889), met aanvullingen van H. Kern en F.P.H. Prick van Wely (1910), Amsterdam. Gebaseerd op: Uit Oost en West. Verklaring van eenige uitheemsche woorden van P.J. Veth uit 1889, recensie van het werk van Veth door H. Kern in De Indische Gids van 1889, en ‘Etymologisch aanhangsel’ (p. 297-350) uit het Viertalig aanvullend Hulpwoordenboek voor Groot-Nederland van Prick van Wely uit 1910

gamĕlan1 [stel muziekinstrumenten]. Velen schrijven gamĕlang (vergelijk het gezegde op orang oetan en tang), welke schrijfwijze in de volgende woorden gegispt wordt door dr. Groneman In den Kedaton, p. 4: ‘Waarom schrijven velen, die ’t beter kunnen weten, nog altijd gamĕlang? ’t Is ’t werkwoord gamĕl (muziek maken, begeleiden met muziek) met het achtervoegsel -an, en de g is dus geheel overtollig’. Men zou ook evenzo kunnen vragen: ‘Waarom doen sommige schrijvers, die ’t beter kunnen weten, het ten onrechte voorkomen als ware de gamĕlan een enkel instrument, terwijl het inderdaad een Javaans orkest, een stel van Javaanse muziekinstrumenten vordert.’ ’t Is waar dat een gamĕlan voor verschillende gelegenheden verschillend is samengesteld, maar dat is ook met onze orkesten het geval. Alleen is bij de Javaan de samenstelling zowel wat het aantal spelers en de keus van de instrumenten betreft, voor verschillende gelegenheden aan vaste regels onderworpen, en voeren de verschillende samenstellingen verschillende namen, waaraan de kenner ze dadelijk herkent. Verkeerd is het dus, wanneer de heer Gevers Deynoot in zijn Herinneringen, p. 79, van de Javaan zegt ‘de gamĕlang, die het best met een zeer zacht klokkenspel kan vergeleken worden, is zijn meest geliefd instrument.

Tegenwoordig zijn zulke verkeerde voorstellingen niet meer te vrezen: de gamĕlan is te dikwijls beschreven, de instrumenten waaruit zij bestaat zijn te zeer in onze etnologische verzamelingen vertegenwoordigd en te vaak op tentoonstellingen vertoond en bespeeld. Men zie bijvoorbeeld de Catalogus der afdeeling Nederlandsche Koloniën, 2e groep, p. 296. Een uitvoerige, maar niet geheel van misstellingen vrije beschrijving van de gamĕlans en daartoe behorende instrumenten, gaf ik in mijn Java, deel I, p. 468-480. [V]

gamelan2 [stel muziekinstrumenten]. Javaans gamelan van gamel: muziek maken, met muziek begeleiden + -an. De g, die nog dikwijls achter dit woord gevoegd wordt, is even overtollig als die van orang oetan(g). Vroeger noemde men dit het gomgomspel of de gomgommen (vergelijk Stavorinus, Reize naar Batavia, I, pp. 54 en 204) van het Maleis gong. [P]

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

gamelan (Maleis gamelan)
Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

Cultuurstelsel [stelsel van koloniaal beheer, waarbij de bevolking verplicht werd bepaalde gewassen te verbouwen] (1830). In 1830 werd in Nederlands-Indië het zogenoemde ‘Cultuurstelsel’ ingevoerd, waarbij inheemse grondeigenaren verplicht werden om twintig procent van hun cultuurgrond te bebouwen met producten voor de Europese markt. Vanaf dat moment gaan de koloniën voor het eerst een ‘batig saldo’ opleveren. De verantwoordelijke ambtenaren krijgen een vorm van provisieloon, de zogenoemde cultuurprocenten, en hebben dus persoonlijk belang bij een zo hoog mogelijke opbrengst. Multatuli stelt dit in 1860 in zijn Max Havelaar aan de kaak. Terwijl de Nederlanders vóór circa 1830 telkens slechts betrekkelijk kort in Indië verbleven en er niet veel vermenging was met de inheemse bevolking, verandert dit in de loop van de negentiende eeuw: de Nederlanders – vooral mannen – blijven langer, gaan samenwonen of trouwen met Indonesische vrouwen en krijgen kinderen bij hen. Steeds meer Indonesiërs kennen Nederlands. In deze periode beginnen de Indonesische leenwoorden het Nederlands binnen te stromen, bijvoorbeeld baboe, beo, branie, desa, gamelan, gladakker, gonje, guttapercha, kali, kassian, klamboe, lombok, mandiën, nasi, negorij, rimboe, sambal, sarong, soesa en toko. In de negentiende eeuw ontstaat ook het Indisch-Nederlands, het Nederlands zoals gebruikt in Indië, met Indonesische leenwoorden en bijzonderheden in uitspraak en grammatica.

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

gamelan stel muziekinstrumenten 1851 [Van Doren, Reis naar Nederlands Oost-Indië, 76b] <Indonesisch

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut