Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

fysiek - (betreffende de natuur, materieel, lichamelijk); (lichamelijke gesteldheid)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

fysiek bn. ‘betreffende de natuur, materieel, lichamelijk’; zn. ‘lichamelijke gesteldheid’
Nnl. de ... physique vorming der letterklanken ‘de fysieke vorming der taalklanken’ [1723; WNT], om physique redenen ‘om lichamelijke redenen’ [1784; WNT verderfelijk], de Fysijke wareld ‘de natuurlijke, materiële wereld’ [voor 1831; WNT omdwarrelen], om deze verschijnselen op rationele en physieke wijze te verklaren ‘op rationele en materiële / niet-mystieke wijze’ [1857; WNT rationeel]. Ook verzelfstandigd: de kuur ... influenceert op zijn physiek ‘de kuur is van invloed op zijn lichamelijke gesteldheid’ [1863; WNT Aanv. influenceeren], mijn ijzersterk physiek ‘mijn ijzersterk gestel’ [ca. 1940?; WNT physiek I].
Via Frans physique ‘betreffende de natuur’ [1487; Rey], later ook ‘materieel, lichamelijk’ [1651; Rey], ontleend aan Latijn physicus ‘betreffende de natuur’, en dat weer aan Grieks phusikós, zie → fysica. De gesubstantiveerde betekenis is ontleend aan Frans physique ‘lichamelijke gesteldheid’ [1762; Rey].
Een variant, met Duits achtervoegsel, van fysiek is → fysisch.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

fysiek [van de natuur, lichamelijk] {physique 1723} < frans physique < latijn physicus [natuurkundig] < grieks phusikos [van de natuur], van phusis (vgl. fysica).

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

fysiek (Frans physique)

E. Sanders (2000), Jemig de pemig!: de invloed van Van Kooten en De Bie op het Nederlands, Amsterdam

Fysiek is altijd psychisch

Bestaat er een middel tegen kanker, aids of multiple sclerose? Volgens sommigen wel: positief denken. De laatste tien jaar is de orenmaffia — een term die in 1992 werd gelanceerd door de schrijfster Karin Spaink — steeds sterker geworden. Meer en meer mensen denken dat ziekte vooral tussen de oren zit, hoewel je die opvatting vooral van gezonde mensen hoort, zelden van zieken. De grondslag van dit idee — fysiek is altijd psychisch — werd al in 1977 verwoord door Van Kooten en De Bie.

Zij deden dat in een van hun beroemdste sketches, waarin de Klisjeemannetjes in plat-Haags hun seksleven bespreken. In dit geval ging het niet om de invloed die positief denken of neurolinguïstisch programmeren kan hebben op een ernstige of ongeneeslijke ziekte. Nee, het ging even over het probleem van de falende erectie.

Van Kooten: ‘Nee, wach effe. Dus jij heb trek om te fleppen, en dan kruipt-ie de lucht in, maar voordat jij in de suikerpot heb kenne roere gaat ie weer plat?’
De Bie: ‘Precies!’
Van Kooten: ‘O ja?’
De Bie: ‘Ja, dan duik ik maar weer in de leesportefeuille. Begrijp je?’
Van Kooten: ‘Nee, maar dan zit jij waarschijnlijk in een poreuze cirkel.’
De Bie: ‘Zou jij denke?’
Van Kooten: ‘Ja, dat is waarschijnlijk psychisch. Waarschijnlijk psychisch.’
De Bie: ‘Wat heb mijn jongeheer nou met psychisch te maken?’
Van Kooten: ‘Fysiek is altijd psychisch.’

Hoewel fysiek is altijd psychisch goed aansluit bij de opvattingen van New Age-auteurs als Louise Hay (Je kunt je leven helen), Thorwald Dethlefsen & Rüdiger Dahlke (De zin van ziekzijn) en Joseph Murphy (De kracht in jezelf), kom je de uitdrukking op schrift zelden tegen. Een van de weinige uitzonderingen is een artikel van Ruud Abma in het tijdschrift Psychologie en Maatschappij. In 1996 schreef Abma hierin een polemisch artikel onder de kop: ‘Fysiek is altijd psychisch. Over de pretenties van de gezondheidspsychologie’.

Maar dat het zelden wordt opgeschreven, wil nog niet zeggen dat fysiek is altijd psychisch nooit wordt aangehaald. Een kleine steekproef leert dat de uitdrukking vooral door werknemers in de gezondheidszorg nog volop wordt herkend en gebruikt.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

fysiek ‘van de natuur; lichamelijk’ -> Indonesisch fisik, pisik ‘lichamelijk’; Menadonees fisik ‘lichamelijk; lichaamskracht’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

fysiek van de natuur, lichamelijk 1723 [WNT opgraven] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal