Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

fosfor - (scheikundig element)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

fosfor zn. ‘scheikundig element (P)’
Vnnl. phosphorus ‘morgenster, Venus, Lucifer’ [1562; Kil.]; nnl. Phosphorus “De Lighaamen welke zonder dat ze door middel van eenig vuur worden aangesteeken, in het duister licht van zich geeven” [1778; Chomel], phosphorus ‘lichtgevende stof’ [1824; Weiland], ook ‘chemisch element’ [1837; Olinger], in andere spellingen en vormen: phosphor- [1814; WNT water], fosfor [1846; WNT turkoois I], fosforus [1918; WNT zwavel I].
In de betekenis ‘lichtgevend materiaal’ een internationaal neologisme, in de 17e eeuw ingevoerd als latinisatie van het gesubstantiveerde Griekse bn. phōsphóros ‘licht-, fakkeldragend’. Latijn phosphorus bestond ook al, maar alleen in de betekenis ‘morgenster’, die ook in het Grieks bestond. Het Griekse bn. is gevormd uit phõs ‘licht’ (zoals bijv. in → foto; verwant met → boenen) en -phóros ‘drager’, afgeleid van phérein ‘dragen’, zie → baren; zie ook → lucifer als Latijnse leenvertaling. Met de ontdekking van het scheikundig element is de betekenis vernauwd. De vernederlandste vorm zonder -us is pas jong, en wellicht ontstaan onder invloed van Duits Phosphor.
In de 17e eeuw, en ook nu nog wel, werd het woord gebruikt voor allerlei stoffen die oplichten zonder daarbij noemenswaardige warmte af te geven. Het scheikundig element zelf, dat genoemde eigenschap bij uitstek heeft, werd in 1669 bij toeval uit urine gedestilleerd door de Duitse alchemist Hennig Brandt (ca. 1630-1710) bij zijn zoektocht naar de steen der wijzen. Sinds de publicatie van het productieproces in 1737 wordt met Phosphorus meer en meer alleen het element zelf bedoeld.
In namen van fosforhoudende verbindingen wordt in veel gevallen de eindlettergroep -or(us) weggelaten, bijv. in → fosfaat, zoals bijv. ook → sulfaat naast Latijn sulphur.
fosforescentie zn. ‘oplichting zonder noemenswaardige warmteafgifte’. Nnl. phosphorescentie “de zelfverlichting in het donkere” [1824; Weiland]. Internationaal neologisme, bij ons naar het voorbeeld van Frans phosphorescence [1784; Rey], Duits Phosphoreszenz [1750-1800; Pfeifer], Engels phosphorescence [1796; OED]. ♦ fosforesceren ww. ‘oplichten zonder noemenswaardige warmteafgifte’. Nnl. phosphoresceren “van zich zelven licht geven” [1824; Weiland], in het phosphoresceeren van vele (...) zeer kleine Zeedieren [1857-58; WNT lichten I], phosphorescerende uurwerkplaten [1876; WNT uurwerk]. Internationaal neologisme, evenals het voorgaande woord gevormd met -esc- zoals in Latijnse werkwoorden met het achtervoegsel -ēscere ‘een bepaalde toestand aannemen’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

fosfor [chemisch element] {phosphorus 1720, phosphorzuur 1814} < latijn phosphorus [Morgenster, Venus] < grieks phōsphoros [lichtbrenger, Morgenster], van phōs [licht] + phoros [drager], van pherein [dragen] → lucifer.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

fosfor s.nw.
Chemiese element.
Uit Ndl. fosfor (1720).
Ndl. fosfor uit Latyn phosphorus 'Môrester, Venus' uit Grieks phosphoros 'ligdraer, Môrester', met lg. 'n samestelling van phos 'lig' en phoros 'draer'. Die stof word so genoem omdat dit in die donker liggewend is.
D. Phosphor (17de eeu), Eng. phosphorus.

Thematische woordenboeken

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Phosphorus (P, 15). (Lat. phósphorus = Gr. φωσφόρος (phôsphóros) = lichtdragend; morgenster; < Gr. φῶς (phôs) = licht, + φόρος (phóros) = dragend). In 1669 ontdekt door Hennig Brand, die het bereidde uit urine. Deze stof bleek in het donker te lichten; vandaar de naam.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

fosfor ‘chemisch element’ -> Indonesisch fosfor, pospor ‘chemisch element’; Japans dialect posuperu, posuporu ‘chemisch element; lucifers’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

fosfor chemisch element 1720 [WNT worm I] <Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut