Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

filibuster - (obstructie door urenlange redevoeringen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

filibuster zn. ‘obstructie door urenlange redevoeringen’
Nnl. filibuster ‘id.’ [1953; Brandt/de Haan].
Ontleend aan het Amerikaan-Engels filibuster ‘id.’ [1890; OED], afgeleid van het gelijkvormige werkwoord filibuster ‘obstructie uitoefenen (in een vertegenwoordigend lichaam)’ [1853; OED]. Deze specifiek Amerikaanse betekenis is ontwikkeld uit een algemener ‘handelen als een avonturier of piraat’, dat is gebaseerd op het zn. filibuster ‘avonturier’ [19e eeuw; OED]. Dit woord gaat terug op het Nederlandse woord → vrijbuiter, dat vanaf de 16e eeuw (o.a. bij Kiliaan) bekend is. De tussenliggende geschiedenis is ingewikkeld en niet altijd even duidelijk (zie Van der Sijs 1998 en Bryson 1995). Tussenschakels zijn wellicht Engels freebooter [1598], flibutor [1587], Frans flibustier, flibutier ‘piraat’ [1666], naast fribustier [1667], en Spaans filibustero ‘piraat in het Caraïbisch gebied’ [17e eeuw]. Vormen met en zonder -s- bestaan in het Frans en Engels naast elkaar, evenals vormen met -r- of -l-. De talen hebben elkaar ook wederzijds beïnvloed. De -s- wordt wel verklaard als een hypercorrecte toevoeging in het Frans flibutier, gebaseerd op de veronderstelling dat er eerder een -s- verloren was gegaan (vergelijk fête ‘feest’, maître ‘meester’); ook wordt bij Spaans filibustero voor de -s- invloed verondersteld van het Castiliaanse farabustear ‘gewiekst jatten’. De verschijning van de -l- is een gevolg van de frequente wisseling van de liquidae -l- en -r-.
De term werd ooit specifiek gebruikt voor de zeerovers in het Caraïbisch gebied en in de jaren 1850 ook voor avonturiers die aan het hoofd van een eigen legertje een Midden-Amerikaanse staat probeerden te veroveren. In diezelfde tijd ging men in de VS filibuster gebruiken als aanduiding van verschillende vormen van obstructie in het Amerikaanse parlement, waarna rond 1880 de betekenis versmalde tot één bepaalde obstructievorm waarbij de tegenstanders urenlang aan het woord bleven om de invoering van een wet tegen te houden (Bryson 1995). In deze betekenis is het woord in vele talen ontleend.
Lit.: R. Arveiller (1977), ‘Sur l'origine du français flibustier’, in: Le français moderne 45, 22-32; P. Aebischer (1969), ‘Au dossier du fr. flibustier, esp. filibustero’, in: Revue de Linguistique Romane 33, 38-52; B. Bryson (1995), Made in America, An Informal History of the English Languages in the United States, New York

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

filibuster [obstructie door eindeloze redevoeringen] {na 1950 in de betekenis ‘obstructievoerder in Amerikaans parlement’} < engels filibuster [eig.: piraat, vrijbuiter] < spaans filibustero < frans filibustier < nederlands vrijbuiter (vgl. vrijbuiter).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

filibuster obstructie door eindeloze redevoeringen 1961 [GVD] <Engels

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut