Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

exclusief - (uitsluitend); (zonder, met uitsluiting van)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

exclusief bn. ‘uitsluitend’; vz. ‘zonder, met uitsluiting van’
Vnnl. exclusijf ‘uitgesloten’ [1577; Werve], Van des manendaechs ... tot tswoendaechs toe exclusive ‘... niet inbegrepen’ [1525; WNT Aanv.]; nnl. exclusief (bw.) ‘uitsluitend’ [1781; WNT Aanv.], (bn.) ‘al het andere uitsluitend’ [1847; Kramers], (vz.) ‘zonder, met uitsluiting van’ [1956; WNT Aanv. bediening].
Al dan niet via Frans exclusif ‘uitgesloten’ [1453; Rey], ‘uitsluitend’ [1541; Rey], ontleend aan middeleeuws Latijn exclusivus ‘uitsluitend’ bij Latijn exclūdere (verl.deelw. exclūsum) ‘uitsluiten’, gevormd uit → ex- en claudere ‘sluiten’, zie → klooster.
Het nieuwe woord verving een oudere vorm mnl. excluys, -cludz ‘uitsluitend’ [1494; MNHWS], dat direct op het Latijnse deelwoord teruggaat. Net als in het Frans is de oorspr. betekenis ‘uitgesloten’ overgegaan in het min of meer tegengestelde ‘uitsluitend’. De oude betekenis wordt nu alleen nog als voorzetsel gebruikt, zoals in exclusief omzetbelasting. Dit gebruik is veel jonger als dat van → inclusief en is dus wrsch. naar analogie daarvan ontstaan.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

exclusief [iets anders uitsluitend] {1824} < frans exclusif < middeleeuws latijn exclusivus, van excludere (verl. deelw. exclusum) [uitsluiten, buitensluiten], van ex [uit] + claudere [sluiten], lett. dus ‘dat wat uitgesloten is’ (voor anderen).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

exclusief (Frans exclusif)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

exclusief ‘iets anders uitsluitend’ -> Indonesisch éksklusif ‘iets anders uitsluitend’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

exclusief iets anders uitsluitend 1824 [WEI] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut