Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

evenwicht - (toestand van gelijke balans, van rust)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

evenwicht zn. ‘toestand van gelijke balans, van rust’
Mnl. euenwech ‘hetzelfde gewicht, tegenwicht’ [1220-1240; CGII-1, Aiol]; vnnl. euen-wichtigh (bn.) ‘even zwaar wegend’ [1599; Kil.]; nnl. evenwigt ‘evenzwaarte’, evenwicht ‘gelijke verdeling’ [1710; Marin], evenwicht ‘rusttoestand’ [1712; WNT], in evenwicht houden ‘in balans houden’ [1717; Marin], evenwicht ‘stabiliteit van karakter’ [1889; WNT].
Samenstelling van → even 1 ‘gelijk’ en een nomen actionis bij het werkwoord wegen, zie → gewicht. In de huidige betekenis gaat het woord volgens FvW wrsch. niet terug op de Middelnederlandse vorm, maar is het jonger, evenals het Duitse zn. Gleichgewicht [17e eeuw]; het zou dan volgens EDale een leenvertaling zijn van Latijn aequilībrium gevormd van aequus ‘gelijk’ (zie → egaal) en lībra ‘weegschaal’, van onbekende herkomst.
In het Laatlatijn had aequilibrium de betekenis ‘volledige gelijkheid (van gewicht)’ en dit komt overeen met de Middelnederlandse betekenis in de Aiol, waar over de losprijs voor een gevangene wordt gezegd: (dat men) vor sinen lijf van roden golde/ sijn evenwech genemen wolde/ ‘voor zijn leven zijn tegenwicht in rood goud wilde ontvangen’; in deze betekenis kan het dus een leenvertaling uit het Laatlatijn zijn; ook nog bij Kiliaan vinden we voor zn. euenwichtigheyd ‘aequipondium’, een Laatlatijns woord voor ‘tegenwicht’. De Vroegnieuwnederlandse betekenis ‘balans’ kan ontstaan zijn onder invloed van het Frans: we treffen dit immers voor het eerst in de Nederlands-Franse woordenboeken van Marin, met onder meer als voorbeeld koordedansers weeten hun ligchaam in evenwigt te houden [1717] en de betekenisverandering vond in het Frans al eerder plaats: ‘gelijk gewicht’ voor equalibre [1544; Rey] en équilibre [1611; Rey] werd in de loop van de 17e eeuw vervangen door ‘evenwicht, harmonie’; daarbij keerde men misschien terug tot de oudere betekenis van aequilībrium dat in het klassiek Latijn ‘evenwicht’ betekende.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

evenwicht* [toestand van rust door gelijk gewicht aan weerszijden van de balans] {evenwicht, euenwech [hetzelfde gewicht als iets anders] 1220-1240; de huidige betekenis 1805} van even [gelijk] + wegen; in de moderne betekenis een vertaling van latijn aequilibrium.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

evenwicht znw. o., niet bij Kil., mnl. in de bet. “zijn gewicht aan iets”. ʼt Nnl. woord zal wel niet op ʼt mnl. teruggaan, eer is ʼt evenals nhd. gleichgewicht o. jong.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

evenwicht, in de tegenw. bet. is, evenals hd. gleichgewicht, een vertaling van lat. aequilibrium. Vgl. v. Lessen Samengest. Naamw. 62.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

evenwicht (vert. van Latijn aequilibrium); (nucleair --) (vert. van Engels nuclear balance)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

evenwicht ‘toestand van rust door gelijk gewicht aan weerszijden van de balans’ -> Fries evenwicht ‘toestand van rust door gelijk gewicht aan weerszijden van de balans’; Duits dialect † Evenwicht ‘toestand van rust door gelijk gewicht aan weerszijden van de balans’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

evenwicht* toestand van rust door gelijk gewicht aan weerszijden van de balans 1642 [WNT waag I]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut