Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

etymologie - (studie van de herkomst der woorden)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

etymologie zn. ‘studie van de herkomst der woorden’
Vnnl. etymologie [1521; Sijs 2001], etymologie ‘woordafleiding’ [1548; WNT verhalen].
Misschien via Oudfrans ethimologie [1170-90; Rey], maar eerder direct ontleend aan Latijn etymologia < Grieks etumologíā, gevormd uit étumo- ‘het ware (van een woord)’ (eigenlijk het zelfstandig gebruikte étumos ‘waar’, van onbekende herkomst). Voor het achtervoegsel zie → -logie. De oorspr. betekenis is dus ‘het zoeken naar de waarheid in de woorden’.
De oude Grieken beschouwden de herkomst van de woorden op filologische wijze. In feite bleef de etymologie eigenlijk nog tot de 19e eeuw een ‘pseudo-wetenschap’, waarbij men alleen een ‘formele of ideële relatie’ tussen de woorden probeerde te vinden. Men probeerde de woorden te verklaren door willekeurige ideeënassociaties, letteromzettingen en -toevoegingen en aan de hand van klanksymbolische overwegingen. Een pionier op het gebied van de wetenschappelijke etymologie in de 16e eeuw was Cornelis Kiliaan (Cornelis van Kiel), die in 1599 zijn ‘Etymologicum teutonicae linguae’ publiceerde, waarin hij woordverklaringen gaf en het Brabants met andere dialecten vergeleek. In de 18e eeuw publiceerde de Amsterdamse taalkundige Lambert ten Kate het werk ‘Aenleiding tot de kennisse van het verhevene deel der Nederduitse sprake’ (1723), dat een grondslag vormde voor een echt wetenschappelijke etymologie. Pas in de 19e eeuw werd de etymologie door het bekend worden van het Sanskrit en daarmee het inzicht in de Indo-Europese verwantschap van veel woorden een volwaardige wetenschap. Deze wetenschap kon zich nu gaan bezighouden met het vergelijken van de Indo-Europese talen, waardoor de etymologie eindelijk een degelijke onderbouwing kreeg. De neogrammatici die later de klankwetten opstelden en de ablaut ontdekten, hielden zich vooral bezig met de studie van de wortels van de woorden. De tegenwoordige etymologie probeert, voor zover mogelijk, de geschiedenis van vorm en betekenis van woorden te achterhalen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

etymologie [woordafleidkunde] {1521} < frans étymologie < latijn etymologia < grieks etumologia [idem], van etumon [de wortel van een woord], eig. het zelfstandig gebruikt o. van etumos [werkelijk waar] + logos [woord, verhandeling], etumotès [woordafleiding]; in de Oudheid probeerde men door (tamelijk willekeurige) veranderingen of verplaatsingen van letters van een woord verbanden met andere woorden te leggen, waardoor de oorspronkelijke of ware betekenis van het woord zou blijken.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

etymologie znw. v. eerst na Kiliaen, vgl. nhd. etymologie (1520 bij Paracelsus) < lat. etymologia < gr. etumología ‘aanwijzing van de oorsprong van een woord’, gevormd uit étumos ‘waar’ en lógos ‘woord’.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

etimologie s.nw.
Geskiedenis van 'n woord met aanduiding van sy oorsprong en ontwikkeling in vorm en betekenis.
Uit Ndl. etymologie (1522).
Ndl. etymologie uit Fr. étymologie uit Latyn etymologia uit Bisantyns-Grieks etumologie, met lg. uit etumon 'wortel van 'n woord' (eintlik die selfst. gebruik van etumos 'werklik waar') en logos 'woord, verhandeling'; vgl. Grieks etumotès 'woordafleiding'.
Vgl. die betekenisontwikkeling: (sedert 19de eeu) '(wetenskap rakende) geskiedenis van woorde in vorm en bet. en hul verwantskap', uit (17de eeu) 'toespitsing op ondersoek van historiese oorsprong', uit (16de eeu) 'formele of ideële verwantskap tussen twee woorde', uit die tyd (Middeleeue) toe die waarheid allegories deur die etimologie voorgestel word, uit 'soeke van die ware, die waarheid van sake, te wete in en deur die woorde'.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

etymologie ‘woordafleidkunde’ -> Indonesisch étimologi ‘woordafleidkunde’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

etymologie woordafleidkunde 1521 [Mak] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut