Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

esdoorn - (boom van het geslacht Acer)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

esdoorn zn. ‘boom van het geslacht Acer
Mnl. esdorn, asdorn ‘esdoorn’ [1477; Teuth.]; vnnl. Es-doren [1670; WNT].
Samenstelling van → es 1 en → doorn.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

asdoorn, zn.: acacia. Door betekenisverschuiving voor ‘esdoorn, boom van het geslacht Acer’. Mnl. esdorn, asdorn. Samenst. van es en doorn. Es gaat terug op Onl. ask, Os. ask, Ohd. ask(a) uit Germ. *aski/aska- ‘es’. Ndl. es en D. Esche vertonen umlaut.

Thematische woordenboeken

W. Deconinck (2019), Plantennamen nader toegelicht, Kortrijk.

esdoorn of ahorn
Gewone esdoorn | Acer pseudoplatanus L.
Noorse esdoorn | Acer platanoides L.
Spaanse aak | Acer campestre L.

De boomnamen Es en Esdoorn bevatten het gemeenschappelijke woord es, waarvan de etymologische verklaring niet met zekerheid gekend is. Voor het woord doorn in de naam Esdoorn is de verklaring te vinden in de wetenschappelijke geslachtsnaam Acer, die scherp of spits betekent en die verwijst naar de scherpe of “doornachtige” uiteinden van de bladlobben van de min of meer diep ingesneden enkelvoudige bladeren van de meeste Esdoorn-soorten. We zien dat onder meer goed bij de gespleten bladeren van de Noorse esdoorn. De Duitse naam van die boom is trouwens Spitz-Ahorn, waarin dus duidelijk op de spitse of scherpe uiteinden van de bladlobben verwezen wordt.

Er wordt ook beweerd dat de wetenschappelijke geslachtsnaam Acer eigenlijk sterk betekent, wat dan zou verwijzen naar het harde hout van die bomen. En daarmee in verband zou doorn in de Nederlandse naam ook verwijzen naar het stevige hout waarmee vroeger lansen met een harde, scherpe punt gemaakt werden.

De Esdoorn heet in het Duits Ahorn en in oudere Nederlandse geschriften treft men de naam Ahorn ook wel eens aan, terwijl hij nu nog zelden gebruikt wordt. Bij Cornelis Kiliaan in zijn Etymologicum Teutonicae Linguae (1599) staat de naam Aen-horn. j. [d.i.] ahorn, met als verklaring Platanus, een begrijpelijke vergissing, want de bladeren van de Gewone esdoorn lijken goed op die van de Plataan. De oorsprong van de naam Ahorn is zeer speculatief. Ahorn zou afgeleid zijn van de Griekse a, in de betekenis van zeer, en het Griekse woord keras, d.w.z. hoorn, wat Ahoorn of Ahorn oplevert en waarmee het hout van de Esdoorn aangeduid wordt dat zo hard als hoorn is.

De Gewone esdoorn heet zo om deze soort te onderscheiden van andere Esdoorn-soorten, die al van Carl Linnaeus (1707-1778) hun wetenschappelijke naam kregen. Voor Acer platanoides schrijft Linnaeus in zijn Species plantarum (1753): “Habitat in Europa borealis”, wat betekent: “Komt voor in Noord-Europa”, en daarmee is de herkomst van de Nederlandse naam Noorse esdoorn verklaard.

Voor de Spaanse aak of Acer campestre vermeldt Linnaeus in Species plantarum (1755): “Habitat in Scania & australiori Europa”, d.w.z. “Komt voor in Zweden en in Zuid-Europa” of “Komt voor van Zweden tot Zuid-Europa” en dat gaf wellicht aanleiding tot de aanduiding Spaans in Spaanse aak. Aak is vermoedelijke afgeleid van aecker, wat eikel betekent, de vrucht van de aeckerboom of eikeboom en in de volksmond werd de Spaanse aak wellicht vroeger als een soort Spaanse eik beschouwd. Voor de Spaanse aak gebruikt men veelal ook de naam Veldesdoorn, afgeleid van het Latijnse campestre, dat op het veld groeiend betekent.

F. Kok (2007), Waarom brandnetel?, Nieuwegein

Esdoorn (gewone), Acer pseudoplatanus
Acer: Latijnse naam voor de esdoorn. Het betekent ook scherp: het hout werd voor speren gebruikt.
Pseudoplatanus: de plant lijkt op een plataan.
Gewone esdoorn: Gewone esdoorn, de wetenschappelijke naam van het geslacht Acer betekent scherp.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal