Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

escalatie - (verernstiging van een situatie zonder uitzicht op een einde)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

escalatie zn. ‘verernstiging van een situatie zonder uitzicht op een einde’
Nnl. escalatie ‘verernstiging van een militair conflict’ [1965; WPJ 1966].
Ontleend aan Amerikaans-Engels escalation ‘id.’ [1938; OED], afleiding van het werkwoord escalate ‘escaleren’ [1959; OED], eerder ook al ‘met een roltrap omhoog gaan’ [1922; OED], beide neologismen gevormd bij het zn. escalator ‘roltrap’ [1900; OED], oorspr. een merknaam, gevormd naar analogie van Amerikaans-Engels elevator ‘lift’ op basis van het werkwoord escalade ‘met ladders bestormen’ [1801; OED], eerder als zn. escalade ‘bestorming met ladders’ ontleend aan Frans escalade ‘id.’ [1456; Rey]. Dit Franse woord (dat ook in het Nederlands in gebruik is geweest [1654; Meijer]) gaat via het Provençaals terug op het Latijnse zn. scālae ‘ladder, trap’ (< *scand-s-la, zie → scala) bij het werkwoord scandere ‘klimmen’, zie → scanderen.
Als tussenstap voor bovengenoemde neologismevorming diende wellicht het begrip Engels escalator clause ‘clausule of contract waardoor prijzen, lonen e.d. kunnen stijgen (in theorie onbeperkt, dus als een roltrap) om aan bepaalde standaarden te kunnen blijven voldoen’ [1930; OED].
Aanvankelijk werd de term escalatie vooral gebruikt binnen de context van de (nucleaire) koude oorlog. Inmiddels wordt zij algemeen gebruikt.
escaleren ww. ‘met stappen in kracht toenemen’. Nnl. escaleren [1969; WNT Aanv.]. Gevormd uit escalatie naar het voorbeeld van andere woordparen op -atie en -eren.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

escalatie [het van stap tot stap groeien van een conflict] {1974} < engels escalation, van to escalate [escaleren].

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

escalatie (Engels escalation)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

escalatie ‘het stapsgewijs groeien van een conflict’ -> Indonesisch éskalasi ‘het stapsgewijs groeien van een conflict’.

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

happening [(ludieke) (kunst)manifestatie] (1965). Het Winkler Prins Boek van het jaar vermeldt een aantal nieuwe woorden die zijn ontstaan of ingeburgerd rond 1965: babyfoon, bermprostitutie, booreiland, botel, candid camera, combi, contactlens, contractspeler, drive-in, escalatie, eyeliner, flatneurose, happening, hearing, high, inhaalstrook, inlegluier, koopgolf, kortparkeerder, kijkdichtheid, launderette, luchtkussenvoertuig, luisterdichtheid, luisterlied, middenbermbeveiliging, paperback, parkeergarage, parkeermeter, part-timers, pop-art, programmeur, protestsong, psychofarmaceutica, red-tape, reputatiebehartiging, resocialisatie, ruimte-afval, seksbom, spuitbus, stiltegebieden, straatmeubilair, supermarkt, teach-in, televerkoper, vangrail, vluchtstrook, vouwfiets, wasserette, weggooifles, wegpiraat, winkelcentrum, woningwetwoning.

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

escalatie het van stap tot stap groeien van een conflict 1965 [WP jaarboek 1966] <Engels

Winkler Prins Boek van het jaar (1958-1980), Amsterdam / Brussel (lemma ‘Nieuwe woorden in onze taal’)

escalatiehet van stap tot stap groeien van een conflict (1965); Escalatie (1966) (gevormd naar het Franse escalier: trap), het proces waarbij geleidelijk aan en als het ware trapsgewijs, een aanvankelijk beperkt militair conflict uitgroeit tot een steeds ernstiger conflict dat ten slotte de vorm van een totale nucleaire oorlog kan aannemen.
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut