Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

-es - (achtervoegsel dat vrouwelijke functienamen maakt)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

-es achterv. dat vrouwelijke functienamen maakt
Mnl. -esse in bijv. abbedesse [13e eeuw, zie → abdis]; vnnl. princesse, voogdesse [16e eeuw, zie → prins, → voogd]. Later ook de variant -eresse/-aresse in bijv. sondaresse [17e eeuw], ter vervanging van een ouder achtervoegsel -erse in bijv. klussenerse ‘kluizenaarster’ [1265-70; CG II, Lut.K], sonderse ‘zondares’ [1290-1310; MNW-P].
Het achtervoegsel -es, ouder -esse waarvan de eindlettergreep is weggevallen conform de Franse uitspraak, is als zelfstandig Nederlands achtervoegsel tot ontwikkeling gekomen onder invloed van Franse leenwoorden op -esse. Dit Franse achtervoegsel is de voortzetting van (vooral christelijk) Latijn -issa < Grieks -issa < *-ik-ja. Middelfrans -eresse is in de 17e eeuw opnieuw ontleend als -eresse met bijvorm (onder invloed van → -aar) -ares (nnl. -eres en -ares). De Middelnederlandse vorm -erse die daardoor vervangen werd, is oorspr. ook uit het Frans ontwikkeld, vanuit Oudfrans -er-esse, dat dan meestal bestond naast een mannelijke variant op -eur. Hiermee niet te verwarren is de uitgang van woorden als burgermeesterse ‘burgermeestersvrouw’ (verouderd), dat met → -se is gevormd evenals Groningse.
In het Frans worden met -esse vooral vrouwen uit de voorname stand aangeduid, zoals duchesse ‘hertogin’, princesse ‘prinses’. Voor het dubbele achtervoegsel -er-esse gold dit minder, bijv. chanteresse ‘zangeres’ (Nieuwfrans chanteuse). Het Nederlands kent min of meer hetzelfde patroon: de meeste woorden op -es behoren tot een hoger register, bijv. barones, voogdes, profetes, naast woorden op -eres, -ares die dat kenmerk minder hebben, bijv. zangeres, eigenares. Productief is dit achtervoegsel nu niet meer.
In functienamen waarvan het mannelijke equivalent in het Nederlands eindigt op -aris krijgt de vrouwelijke vorm de uitgang -esse; de enige gebruikelijke voorbeelden daarvan zijn bibliothecaresse en → secretaresse.
Lit.: L. Koelmans (1978) ‘Uit de geschiedenis van de Nederlandse achtervoegsels I: over de vorming van vrouwelijke persoonsnamen’, in: Nieuwe tegenstellingen op Nederlands taalgebied, Utrecht

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

-es, -esse [achtervoegsel ter vorming van vrouwelijke woorden] {in bv. abdesse 1265-1270} < oudfrans -esse < latijn -issa (bv. abbatissa [abdis]).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

-es 3 vr. suffix, reeds onfrank. beckersa, tolnerse, molenerse, mnl. clapperse, meesterse. Reeds door Grimm beschouwd als ontl. aan het fra. suffix in woorden als duchesse, princesse < lat. issa zoals in abbatissa. Dit eerst door leenwoorden ingeburgerde suffix werd later zeer produktief.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

-es betoond nominaalsuffix, reeds later-mnl. -esse v. Eenige fr. woorden op -esse (= lat. -issa: abbât-issa) werden ontleend, zooals princesse v. (reeds later-mnl., ook in den Teuth.), daarna werd ’t suffix ook aan ndl. woorden gehecht; een zeer gebruikelijk ouder mnl. type van benamingen van v. personen is: meesters(s)e, sanghers(s)e, princers(s)e.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

-es. In het ouder mnl. type -érsse zijn samengevallen het mnl. suffix -sce, nnl. -s[ch]e (dokters[ch]e, dominees[ch]e) = mnd. -sche > zw. -ska en mnl. -eresse = mnl. -er (zie -aar II) + -esse of < fr.-eresse (in b.v. chanteresse naast chanteur).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

-es (Frans -esse); (Jiddisch -es); (Latijn -us)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut