Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

encyclopedie - (alfabetisch beschrijvend overzicht)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

encyclopedie zn. ‘alfabetisch beschrijvend overzicht’
Vnnl. encyclopaedia ‘weetkring/leerkring’ [1654; Meijer]; nnl. encyclopedie ‘het geheel-woordenboek van alle kunsten en wetenschappen’ [1821; Nieuwenhuis].
Ontleend aan Frans encyclopédie ‘overzicht van alle kunsten en wetenschappen’ [1532; Rey] < Neolatijn encyclopaedia ‘basisleer van kunsten en wetenschappen’. De oudste attestatie berust rechtstreeks op de Neolatijnse vorm. Die vorm gaat vermoedelijk terug op een verkeerde lezing bij Quintilianus enkuklopaideia in plaats van enkuklios paideía ‘kring van (alle) leren’. Deze aanduiding is gevormd uit Grieks en (zie → energie), kúklos ‘cirkel’ (zie → cyclus), en Grieks paideía ‘leer’ bij paĩs (genitief paidós) ‘kind’, zie → pedofilie.
Aanvankelijk duidt dit woord de universele kennis aan, zoals wrsch. ook in de vindplaats uit 1654. In latere tijd verstond men daaronder repetitoria en leerwerken waarin het belangrijkste uit de vakliteratuur kort was samengevat. In die betekenis is het vooral bekend geworden door de Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné [1751-72 met supplementen 1776-80] van de Franse rationalisten zoals Diderot, Voltaire enz.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

encyclopedie [beschrijvend woordenboek] {encyclopaedia 1654} < frans encyclopédie, een in de handschriften verkeerd genoteerd woord grieks egkuklopaideia [idem], dat had moeten zijn hè egkuklios paideia [een cursus van complete opleiding] (d.w.z. in de artes liberales) = ta egkuklia; van egkuklios [rond] (vgl. encycliek) + paideia [opvoeding, opleiding, algemene ontwikkeling], van pais (2e nv. paidos) [kind].

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

encyclopedie (Latijn encyclopaedia)

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Encyclopaedie (van ’t Gr. en = in, kuklos = kring, paideia = leer). Aldus noemt een woordenboek, waarin alle vakken van menschelijke kennis behandeld worden en wel alphabetisch: landen, steden, dorpen, rivieren, enz.; dichters schrijvers, staatslieden, vorsten, goden, enz.; veldslagen, helden, enz.; planten, dieren, mineralen; onderwerpen uit de natuurkunde, chemie, sterrenkunde, wijsbegeerte, enz. enz.. In ons land zijn bekend de encyclopaedie van Winkler Prins (bewerkt naar den beroemden Duitschen “Brockhaus”, die uit 18 zware deelen bestaat) en die van Vivat (in 11 deelen). Ook van afzonderlijke vakken bestaan in engeren zin zulke woordenboeken. Groote bekendheid, in zekeren zin beruchtheid, verkreeg de Fransche encyclopaedie, die Diderot en d’Alembert te Parijs uitgaven (1751–1772 in 28 dln.). In deze Enc. waren vooral de nieuwe denkbeelden over staatkunde, wijsbegeerte en godsdienst omhelsd, die de revolutie voorbereidden. Men noemde de medewerkers van dit woordenboek benevens de aanhangers hunner denkwijze de Encyclopaedisten, o. a. Rousseau, Voltaire en Montesquieu.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

encyclopedie ‘beschrijvend woordenboek’ -> Indonesisch énsiklopédi ‘beschrijvend woordenboek’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

encyclopedie beschrijvend woordenboek 1654 [Claes] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut