Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

emmer - (vat met hengsel)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

emmer zn. ‘vat met hengsel’
Mnl. emer ‘emmer’ [1240; Bern.], emmer- ‘emmer-’ [1434; MNHWS].
Oude Germaanse ontlening aan Latijn ampora, een variant van amphora ‘tweeorige kruik’ (zie → amfoor), vandaar de Oudhoogduitse en Oudengelse vormen met a-. Daarna volksetymologisch geherinterpreteerd als samenstelling van ein (Hoogduits) of → een (Nederduits, Nederlands) en een ablautvorm van het werkwoord bēran- ‘dragen’ (zie → baren, → baar 1), vanwege het ene handvat aan de emmer.
Os. émbar (mnd. emmer); ohd. eimbarī(n), eimbar (nhd. Eimer). Daarnaast staan oudere vormen ohd. ambar (nog Oostenrijks-Duits amper), mnd. amber, ammer; oe. amber, ombor.
emmeren ww. ‘zeuren’ [1914; Dale]. Vergelijkbaar met de ontwikkeling bij woorden mierenneuken zou de moderne betekenis berusten op een oudere betekenis ‘geslachtsgemeenschap hebben’ [1972; Endt], en specifieker ‘sexuele omgang met paarden of koeien’ [1972; Endt]. Deze laatste betekenis berust volgens Endt op de gewoonte dat de bedrijver bij deze actie op een emmer gaat staan. EDale wijst hierbij specifiek op de huzaren. Deze verklaring is echter weinig overtuigend en berust niet op schriftelijke bronnen. Beter is het om emmeren te zien als een afleiding van het al in 1906 [Boeventaal] gesignaleerde scheldwoord emmer ‘hoer’.
Lit.: L. van de Kerckhove (1944) ‘De namen van de emmer in de Zuidnederlandse dialecten’, in: LB 36, 28-42

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

emmer [vat] {emere, emmer 1201-1250} oudsaksisch ēmbar, oudhoogduits eimbar < latijn amphora (vgl. amfoor). In het barg. is emmer een scheldwoord en dan is het een afkorting van bv. beeremmer [drekton].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

emmer dial. ook emer, mnl. emmer, emer, mnd. emmer, os. embar, ohd. eimbar. Daarnaast staan mnd. amber, ammer, ohd. ambar (oostenr. amper), oe. amber, ombor < romaanse vorm *ambora < lat. amphora < gr. am(phi)phoreús ‘vat met twee hengsels’.

Men heeft ook gemeend, dat de germ. en de slavische woorden osl. oborŭ, oruss. uborŭk, die men gewoonlijk uit het germ. afleidt, rechtstreeks op idg. *ambhi-bŏrŏ zouden teruggaan (Mladenov KZ 44, 1911, 370 vlgg.), onwaarschijnlijk (zie Preobrazjenskij, Etym. slowar russkowo jazyka 1949 blz. 37). — Zie nog L. v. d. Kerkhove, LBijdr. 36, 1944-6, 28-42, die wijst op de oude bet. van ‘tweeorige kruik’, die daarna overging tot houten emmer met hengsel (wat kon leiden tot valse verklaring van *aina + *beran).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

emmer znw., dial. ook êmer, mnl. emmer, êmer m. “emmer”. = ohd. eimbar m. o. (nhd. eimer m.), os. êmbar m. o., mnd. emmer m. “id.” Hiernaast ohd. ambar (nog oostenr. amper), mnd. amber, ammer m. o., ags. amber, ombor m. o. De tweede vorm is waarschijnlijk de oudste en gaat op lat. amphora (ampora) terug, vermoedelijk via een rom. vorm met b. Het geslacht wijst ook op indirecte ontleening. Doordat het woord “emmer met één hengsel” beteekende, konden zich onder invloed van *aina- “een” de eerstgenoemde vormen ontwikkelen. Po. wębor, węborek, oruss. uborûk komen uit het Germ. (Ohd.?) en opr. wumbaris weer uit het Slav.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

emmer. St. Mladenov KZ. 44, 370 vlgg. houdt èn de germ. èn de slav. vormen voor rechtstreekse voortzettingen van een idg. *ambhi-bhoro- (vgl. om en baren), dus oerverwant met gr. amphoreús ‘kruik’ ( > lat. amphora) uit amphiphoreús (Hom.). Onaannemelijk.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

emmer 2 m. (vaartuig), hetz. als ’t vorige, wegens gelijkheid in vorm; reeds Mnl.

emmer 1 m. (vat), Mnl. id. en emer, Os. êmbar, gelijk Ohd. ambar, einbar (Mhd. en Nhd. eimer), Ags. amber, Zw. ämbar, De. ember, uit Lat. amphora van Gr. amphoreús (van ámphi: z. om en phérō: z. beren). Door volksetymologie in verband gebracht met een en beren als vat met één draaghengsel. Uit Germ. Osl. ąborŭ, Po. węborek, waaruit verder Opru. wambaris.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

ummer (zn.) emmer; Vreugmiddelnederlands emer <1240> < Latien ampora.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

emmer s.nw.
1. Silindervormige of vierkantige houer met 'n hingsel om 'n vloeistof of ander stof te skep of te dra. 2. Emmer (emmer 1) met sy inhoud, of die inhoud self. 3. Inhoudsmaat, o.a. van meel, van ongeveer 11 kg.
Uit Ndl. emmer (al Mnl.). Eerste optekening in Afr. by Pannevis (1880).
Ndl. emmer uit Mnl. emmer, emer, ymmer (vgl. Oudsaksies embar, Oudhoogduits eimbar) uit die Romeinse vorm *ambora uit Latyn amphora uit Grieks am(phi)phoreús 'houtvat met twee hingsels' uit 'twee-orige kruik'.
Vanuit vroeë Afr. in S.A.Eng. (1817 in bet. 3) en vanuit Afr. in S.A.Eng. (1866 in bet. 2, 1971 in bet. 1).
Vgl. aam.

Thematische woordenboeken

M. De Coster (2007), Groot scheldwoordenboek: van apenkont tot zweefteef, Antwerpen

emmer: 1) (Amsterdam, Bargoens) minderwaardig of vies persoon, inzonderheid een hoer (omdat iedereen erop gaat. Om dezelfde reden gebruikt men ook het scheldwoord schijthuis* en Haagse* plee). Reeds bij Henke en Beem (1967). Emmeren is niet alleen informeel taalgebruik voor ‘zeuren’, in het Bargoens betekent het ook ‘geslachtsgemeenschap hebben’ (oorspronkelijk: sodomie plegen met merries).

2) zeurpiet. Wellicht was er eerst het informele werkwoord emmeren (zeuren, zaniken), dat reeds in De Groene Amsterdammer van 06/10/1862 werd opgetekend. Hier werd dan een zelfstandig naamwoord van afgeleid. In deze betekenis vermeld door o.a. Laps.

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

emmer (Latijn amphora)

P.G.J. van Sterkenburg (2001), Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2e druk, Den Haag

emmer. De vloek steek de emmer!, die ik tegenkwam in Polletje Piekhaar van Willem van Iependaal [1935: 199], drukt minachting, afkeer, ergernis enz. uit. De betekenis van de verwensing is in het hedendaags Nederlands ‘donder op, ik wil niets meer met je te maken hebben’. Over de letterlijke betekenis wordt veel gespeculeerd. Ik zie er allesbehalve een eufemistische variant in van steek de moord! Ik zoek aansluiting bij de betekenis ‘breng een emmer onder een liggende patiënt om urine en ontlasting op te vangen’. In vroeger tijden was dit een zwaar en geminacht werk. → bobber, steken.

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Emmer, in den oudsten Germ. vorm ambar, is een vervorming van ’t Lat. amphora (spr. ampora) = vaas, draagvat. Het volk zag in het laatste lid een afl. van den Idg. wt. ber = dragen (zie baar) en vatte het woord op als: vat met één draaghengsel; vandaar ’t Os. embar, Ohd. eimbar. Zie ook Tobbe.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

emmer ‘vat’ -> Deens emmer, emmert ‘scheepsemmer; bus voor ventiel in een pomp’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors ember, amber ‘vat’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds ämbar ‘vat’ (uit Nederlands of Nederduits); Fins ämpäri ‘vat’ ; Ests ämber ‘vat’ (uit Nederlands of Nederduits); Frans dialect † emme ‘vloeistofmaat’; Zuid-Afrikaans-Engels emmer ‘vat; inhoudsmaat’; Shona hamiro ‘vat’ ; Indonesisch émber; (Bahasa Prokem) be'er ‘vat’; Ambons-Maleis èmber ‘vat’ (uit Nederlands of Engels); Balinees émbér ‘vat’; Gimán ember ‘vat’; Jakartaans-Maleis èmbèr ‘vat’; Javaans èmber ‘vat’; Kupang-Maleis ember ‘vat’; Madoerees ember ‘vat’ (uit Nederlands of Engels); Makassaars êmberé ‘teil (meestal van zink)’; Menadonees èmbèr ‘vat’ (uit Nederlands of Engels); Minangkabaus embe ‘vat’; Muna embere ‘vat’; Sahu ember ‘vat’; Soendanees ember ‘vat’; Petjoh ember ‘vat’ ; Creools-Portugees (Batavia) emmer ‘vat’; Papiaments èmber, hèmber, èmer ‘vat’; Sranantongo em(b)re ‘vat’; Surinaams-Javaans èmbèr ‘vat’.

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

Twee emmertjes water halen [kinderliedje] (1941). Tonny Röling brengt in 1941 kinderrijmpjes bijeen in de bundel Iene miene mutte. Een van de rijmpjes is ‘Twee emmertjes water halen’, tegenwoordig zeer bekend als kinderliedje. Andere rijmpjes uit de bundel zijn bijvoorbeeld ‘Olke, bolke rube solke, / olke, bolke, knol’, ‘Zeg, ken jij de mosselman?’, ‘Alles in de wind, alles in de wind, / ’t is maar een schipperskind’ en ‘Groene zwanen, witte zwanen, / wie wil er mee naar Engeland varen?’ In de bundel staat ook de vroegst bekende publicatie van ‘Ie, wie, waai, weg’, dat in 1894 (Nederlandsche baker- en kinderrijmen, vierde druk) al was gesignaleerd in vormen als ‘Wee, wie, wa, weg’ en ‘Eh, weh, wah, wei, weg!’

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

emmer vat 1240 [Bern.] <Latijn

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

552. Emmer

wordt te Amsterdam gebezigd als scheldwoord, ook vuilemmer of schijtemmer (o.a. Diamst. 208), waaronder dan moet worden verstaan de beeremmer, drekton, de bruidemmer, zooals men nog te Enkhuizen zegt. Zoo spreekt men ook van een emmer van een kerel voor een knul van een vent, een strontzak (vgl. fri. strontsek, sukkel); ook wordt emmer gebezigd in den zin van hoer (zie Köster Henke, 16) en is dan synoniem van schijthuis, eveneens een zeer gewoon scheldwoord; vgl. Prol. 38: Ik was 'n lamstraal, 'n schijthuis; Nachtkr. 48; Diamst. 140; syn. van sekreet (als scheldwoord in Diamst. 139; 293; Persl. 182: Sekreet! scheurde-ie walgend uit z'n keel, je zal 'm afsterreve vóór je trouwdag!; A. Jodenh. III, 29); Sjof. 68; 104: Hoer, stinkende hoer, schijthuis... schijthuis, want een hoer is een schijthuis of een pisbak, omdat iedereen d'r opgaat; Köster Henke, 60: schijthuis, hoer (vgl. 17de eeuw kakhuis, als scheldwoord tot een hoer). Te vergelijken is het scheldwoord vuilvlek, flapdrol (o.a. Kmz. 366) en darm o.a. in Sjof. 168: Ze had dien darm wel an kenne vliege; 76: Wat een darm, wat een bevuiling! Zie ook nog Ndl. Wdb. III, 2298: darm, sul, goedzakBij Opprel, 51: 'n minnen derrem van en vent, waarnaast en minne zjenderrem = fr. gendarme., en vgl. het reeds mnl. tripe, trijp, pens (fr. tripe), naast trijpsac, als scheldnaam voor eene ontuchtige vrouw;Mnl. Wdb. VIII, 695-696. ook kwal en fluim, die beide als scheldwoord worden gebezigd voor een onuitstaanbaren kerel.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut