Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

elektronisch - (werkend door vrije elektronen)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

elektronisch [werkend door vrije elektronen] {1926-1950} gevormd van elektron.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

elektronisch ‘werkend door vrije elektronen’ -> Indonesisch élékronis ‘werkend door vrije elektronen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

elektronisch werkend door vrije elektronen 1950 [WNT rekenmachine]

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

elektronische agenda, zakcomputertje dat men als een agenda kan raadplegen. → organizer*.

Financieel consultant Craig Anderson (33) voldoet aan al die karakteristieken. Craig is een Zuidafrikaanse yup. De elektronische agenda aan zijn broekriem bliept zijn zestienurige werkdag aan elkaar. (Elsevier, 20/02/93)
Du moment dat de afspraak in de elektronische agenda werd opgeslagen, drukte een printer elders in het pand een afspraakbevestiging af, op briefpapier van de betrokken tussenpersoon, inclusief zijn ‘handtekening’. (Elsevier, 27/08/94)
‘Een rage? Ja, zo kan je het wel noemen.’ De importeurs van elektronische agenda’s kunnen de vraag nauwelijks aan. Plotseling tel je nauwelijks meer mee zonder het apparaatje dat een einde zou moeten maken aan vergeten afspraken en onleesbare telefoonnummers. (De Morgen, 01/03/95)
In software-agenda’s heb ik nooit zo geloofd. Maar na wat spelen met BatchReminder verwijs ik de elektronische agenda niet meer direct naar het digitale kerkhof. (Computer! Totaal, juli/augustus 1995)
Smachtend kijkt Nieuw Rijk uit naar een binnenkort op de Japanse markt te verschijnen zaktelefoon van Matsushita die dienst doet als elektronische agenda én als semafoon met een e-mail én Internet-functie én waarmee hij ook nog kan faxen. (Nieuwe Revu, 26/02/97)

elektronisch bankieren, zijn bankverrichtingen uitvoeren via de computer en met behulp van een modem.

Computers maken namelijk geen verschil tussen wit en zwart geld. In feite is het elektronisch bankieren zó simpel, dat zelfs de banken niet meer weten of ze gebruikt worden om geld wit te wassen. (Netwerk, februari 1997)
Elektronisch bankieren heeft een hoge vlucht genomen. (PC-Active, maart 1997)
Het apparaat is zo groot als een pakje sigaretten. Nadat het is ingeplugd op de telefoon en de pincode is ingetoetst, roept de Boazzi in een halve minuut de laatste vijf geldtransacties op die met de chipkaart werden gedaan, en kan het apparaat elektronisch bankieren, tickets bestellen en een overzicht geven van het aantal spaarpunten dat bij de detailhandel is vergaard. (HP/De Tijd, 17/10/97)

elektronisch betalen, betalen met een bankpas.

Zonder er enige ruchtbaarheid aan te geven, hebben de gezamenlijke banken hun nieuwe netwerk voor elektronische betalingen in gebruik genomen. Bij Elf-benzinestations in Soest, Zutphen en Dordrecht kunnen de klanten met hun bankpas betalen. (De Volkskrant, 10/03/90)

elektronisch huisarrest, (vgl. Eng. electronic tagging), methode om de handel en wandel van een veroordeelde die de gevangenis mag verlaten om in zijn woning te verblijven, te controleren met behulp van elektronische apparatuur. Deze apparatuur wordt gedragen om de pols of enkel, en is door middel van een telefoonsysteem verbonden met een centrale computer. Met dit systeem wil men het cellentekort verminderen. In de Verenigde Staten bestaat dit alternatief voor vrijheidsstraffen al erg lang; in Nederland is de discussie over het al dan niet invoeren van het systeem nog steeds gaande.

Het elektronisch huisarrest moet in Nederland voorlopig niet worden ingevoerd. De tijd is nog niet rijp voor experimenten op dit terrein. Tot die conclusie komt een commissie onder voorzitterschap van de Amsterdamse hoogleraar strafrecht en strafprocesrecht T. Schalken in een rapport dat zij gisteren aan minister Korthals Altes heeft aangeboden. (De Volkskrant, 27/01/89)
Elektronisch huisarrest betekent dat een verdachte in of in de buurt van zijn huis moet blijven met aan pols of enkel elektronische apparatuur die controle op zijn gedrag mogelijk maakt. Schalken is bang dat met deze methode een psychologische drempel wordt overschreden. Dat kan ertoe leiden dat het gebruik van elektronica de sociale beheersing van burgers door de overheid gaat beïnvloeden, zegt hij. (Het Parool, 04/03/89)
Er zal in Nederland niet worden geëxperimenteerd met het elektronisch huisarrest als alternatieve straf. Staatssecretaris Kosto (justitie) heeft dit gisteren in een brief aan de Tweede Kamer laten weten. (NRC Handelsblad, 16/11/90)
Ondertussen werd en wordt vanaf de Bühne het ene na het andere plan gelanceerd. Hogere straffen, snelrecht, elektronisch huisarrest, meer gevangenen in één cel en de privatisering van het gevangenisstelsel. (Het Parool, 30/05/92)
Een meer structurele oplossing zal (naast preventie in de meest ruime betekenis van het woord) derhalve gezocht moeten worden in alternatieve bestraffingsmethoden: kaalplukken, verplicht afkicken (of anders gevangenisstraf), zwaardere geldboetes, elektronisch huisarrest, de kampementen van Lubbers. (Trouw, 04/06/93)
Het ministerie van Justitie gaat experimenteren met een nieuwe vorm van detentie: het elektronisch huisarrest. Daarbij mag een gevangene zijn woning niet verlaten, behalve op tijden die met de reclassering zijn overeengekomen. Zijn aanwezigheid thuis wordt gecontroleerd door een apparaat dat aan een band om de enkel wordt gedragen. (De Volkskrant, 12/07/95)
Enkele honderden tot elektronisch huisarrest veroordeelde Zweden hebben door een computerstoring twee ‘vrije dagen’ gehad. (De Morgen, 03/03/97)

elektronische oorlogsvoering, oorlogsvoering met behulp van allerlei elektronische foefjes en apparaten, raketten e.d. De term werd veelvuldig gebruikt ten tijde van de Golfoorlog in 1991.

Twee EA-6B ‘Prowler’-vliegtuigen voor ‘elektronische oorlogsvoering’ -afkomstig van het vliegdekschip ‘USS Abraham Lincoln’ in de Golf — vuurden gisteren tot twee keer toe raketten af op de Iraakse raketbases in de zogeheten ‘no fly’-zone boven zuidelijk Irak, omdat zij aannamen dat deze hen met zijn doelvolgradar ‘in het vizier’ hielden. (N.R.C Handelsblad, 30/07/93)

elektronische kerk (← Am.-Eng. electronic church), religieuze radio- en televisieprogramma’s, bestemd voor een massapubliek en gepresenteerd door zgn. televangelisten. Vooral in de V.S. De televisie-geloofsgemeenschap heeft voornamelijk een orthodox-protestantse signatuur.

Reagans verkiezingsoverwinningen in ’80 en ’84 kwamen voor een belangrijk deel tot stand dankzij de steun die de elektronische kerk hem heeft geboden. (De Morgen, 27/03/87)
De staf van zo’n rubriek waant zich een onaantastbare morele elite, een verschijnsel dat zich — al is hun kijk op de boosheid in de wereld een tikje anders — eveneens voordoet bij de makers van ‘elektronische kerk’-televisie in de Verenigde Staten.
Boudewijn Klap, Stan Rijven en Paul Rutten: Tachtigers. Glimp van een generatie, 1987)
Daarnaast verzorgt het Rainbow-concern een schriftelijke cursus bijbellezen (vele duizenden deelnemers); bijbelse bustrips, leerzame excursies, lezingen en studiedagen. Intussen wordt in samenwerking met buitenlandse zusterorganisaties hard gewerkt aan de totstandkoming van een televisiekanaal op de satelliet (‘Nee, geen elektronische kerk,’ zegt Dorenbos — net terug uit de Verenigde Staten — afwerend). (Vrij Nederland, 19/03/88)
In deze dubbelzinnige situatie spelen de conservatieve godsdienstige groeperingen een belangrijke rol. In de acht jaar van Reagan hebben zij, gesteund door de electronische kerk van Pat Robertson, Jerry Falwell en de andere tv-predikanten, de gêne voor hun opvattingen definitief afgelegd. (Trouw, 03/09/88)
Deze jongeman, een kruising tussen een cherubijntje en Elvis himself, volgt vol devotie de viering van de organist van de elektronische kerk van doctor Schuler. (Nieuwe Revu, 20/02/92)

elektronische krant, krant die men met een computerprogramma kan raadplegen.

Het woonhuis zal er anders uitzien. De krant zal niet meer worden bezorgd, maar verschijnt gedeeltelijk op het televisiescherm als elektronische krant en komt daarnaast via de telexmachine de woning binnen. (Cees Hamelink: De computersamenleving, 1980)
Tot nu toe werden ideeën over een ‘elektronische krant’ in dagbladkringen niet al te serieus genomen. Het geloof in de onverwoestbare positie van het papieren produkt was onwankelbaar. In de Verenigde Staten krijgt het geloof een stevige knauw. Dagbladuitgevers zien om zich heen de hele informatiemarkt ‘elektroniseren’. Nieuwe diensten via E-mail, CD-ROM en straks de telecomputer dreigen de papieren krant tot een achterhaald, deels overbodig produkt te reduceren. Uit alle macht proberen de kranten een waardig elektronisch alternatief voor zichzelf te ontwikkelen. Het brandpunt van de ontwikkelingsdrift ligt in Boulder, Colorado. Daar opende het multi-mediaconcern Knight-Ridder — eigenaar van onder meer 29 kranten — vorig jaar het Information Design Laboratory.
Deze zomer zocht het laboratorium de publiciteit met zijn eerste grote project: de ontwikkeling van een draagbare elektronische krant. De ‘krant’ laat zich qua dikte en afmetingen vergelijken met een exemplaar van Elsevier. De elektronische tablet bestaat uit een ‘high definition’ beeldscherm waarop na een druk op de knop normaal opgemaakte krantepagina’s verschijnen. Die pagina’s laten zich door aanraking van het gevoelige scherm op veel manieren gebruiken. Tekst kan tot elk gewenst formaat worden vergroot of verkleind. Bladeren kan razendsnel en volgens verschillende systematieken. Wie slechte ogen heeft of wie de tijd onder het autorijden nuttig wil besteden, kan de tekst door een computerstem laten voorlezen.
Extra informatie, handig bij kort nieuws, beursberichten of advertenties, is opvraagbaar in de vorm van tekst, foto’s of zelfs videobeelden. Informatie bewaren kan ook. Een paar schermhandelingen, en een artikel is ‘uitgeknipt’ en gearchiveerd. (Elsevier, 21/08/93)
De elektronische krant heeft toekomst als aanvulling op de bestaande kranten. (Elsevier, 03/09/94)
Nieuwsbank zal de functie krijgen van een op maat gesneden electronische krant die alleen nieuws bevat over onderwerpen waarin een bepaalde afnemer is geïnteresseerd. (Wave, mei 1995)

elektronische portemonnee, speciale chipcard* waarmee men kleine betalingen kan doen. → chipknip*, chipper*.

Het ideale toekomstplaatje voor constante betalingen ziet er dan als volgt uit: aankopen boven de f 500 met de creditcard, tussen f 50 en f 500 met de magneetkaart plus pincode en onder de f 50 met de chipkaart: de elektronische portemonnee waar de financiële instellingen, samen onder de naam ‘Interpay’, volgend najaar mee op de markt komen. (Elsevier, 29/10/94)
Maakt dit apparaat een einde aan uitpuilende portemonnees, het gesukkel met wisselgeld en misverstanden over checks? In Leuven en Waver maakt de Proton, zo heet de elektronische portemonnee, eind januari zijn entree in een aantal handelszaken. Van dan af zal men in deze beide steden in meer dan duizend winkels kleine aankopen kunnen doen zonder kontant geld. (De Morgen, 10/12/94)
Op Europees niveau lanceerde Europay International (Eurocheque, Eurocard en MasterCard) gisteren bovendien de elektronische portemonnee die meerdere valuta’s aankan, de zogeheten Clip. (Trouw, 07/06/96)
Want mocht de chipper, zoals de PTT Telecom en de Postbank beogen, de nieuwe standaard worden voor de elektronische portemonnee, dan zullen de andere banken voor het gebruik van die technologie royalties moeten betalen. (Elsevier, 14/09/96)
Automobilisten passeren elektronische tolpoorten, die contact leggen met de elektronische portemonnee van de automobilist, een klein kastje met een smartcard achter de voorruit. (NRC Handelsblad, 04/07/97)

elektronische postbus, brievenbus voor elektronische post of e-mail* op het Internet*.

Ir. P.P. ’t Hoen, plaatsvervangend hoofddirecteur PTT-telecommunicatie, gelooft nog steeds in de digitale telefoonaansluiting, in de elektronische postbussen die Memocom heten en in ISDN, maar zijn geloof is, naar eigen zeggen, wel ‘realistischer’ geworden. (Vrij Nederland, 09/07/88)
Misschien heb je inmiddels een elektronische postbus aangevraagd bij een Internet-aanbieder. Waarschijnlijk heb je dan van de provider een Internet-software-pakket gekregen. (PC Consument, oktober 1995)

elektronisch prikbord, vertaling van Engels bulletinboard*.

Er zijn wel gegroeide gedragscodes, zoals Laurence Canter en Martha Spiegel tot hun schade en schande ondervonden. Vanuit hun tweepersoons advocatenbedrijfje in de Verenigde Staten stuurden ze met behulp van een simpele personal computer en een zelf geschreven programmaatje een advertentie naar meer dan vijfduizend zogeheten elektronische prikborden (bulletinboards). (Trouw, 26/08/94)

elektronische post, voor de definitie zie e-mail*.

Elektronische post is gebaseerd op tekstautomaten die met elkaar communiceren. (Cees Hamelink: De computersamenleving, 1980)
Elektronische post is het via telecommunicatie doorgeven van brieven. Elektronische post is in België mogelijk via het DSC-mail systeem van de RTT. Dank zij een terminal die toegang geeft tot het DCS-net, kunnen de gebruikers het brievenbussysteem DCS-mail bereiken, om onderling informatie uit te wisselen. Een bericht dat in het systeem wordt opgeslagen, kan aan de verschillende bestemmelingen worden gestuurd, terwijl de afzender slechts eenmaal de informatie aan het systeem moet verstrekken met een lijst van bestemmelingen. Problemen als afwezigheid of onbeschikbaarheid van de geadresseerde behoren daardoor tot het verleden. De snelheid van de DCS-mail herleidt de duur van zelfs internationale communicaties tot een te verwaarlozen factor. Door het gebruik van een paswoord is de geheimhouding verzekerd. De internationale koppeling kan gebeuren door de internationale standaard X.400. (Chriet Titulaer en Filip Van Brabander: Praktisch Woordenboek Nieuwe Media, 1989)
Elektronische post: Ook wel E-mail genoemd. Een softwaresysteem, meestal gekoppeld aan een computernetwerk, waarmee gebruikers informatie kunnen uitwisselen. Een voorbeeld hiervan is interne bedrijfscorrespondentie, waarbij een gebruiker een memo schrijft en dat elektronisch naar andere gebruikers verstuurt. De ontvangers worden door een signaal of een boodschap op het scherm gewaarschuwd dat er post op hen wacht en ze kunnen die ophalen wanneer het hen schikt door hem op het scherm te roepen, in een bestand te bewaren of beide. Virussen kunnen zo’n postsysteem infecteren, waardoor de persoonlijke E-mailcorrespondentie van alle gebruikers wordt besmet en het hele systeem binnen enkele uren vernietigd. (Alan Lundell: Virus, 1989)
Op de berichten die de bezoekers met elkaar uitwisselen, hebben ze geen zicht. Die zijn alleen te lezen door de ontvanger, net als de berichten die in de elektronische postbussen van Suzie kunnen worden gestopt. Op het ogenblik zijn er ruim vijfduizend postbussen in gebruik. (HP/De Tijd, 24/04/92)
Met WP Office kun je bijvoorbeeld een netwerk gebruiken voor gemeenschappelijk agendabeheer, elektronische post en het vanaf elders inbellen op je netwerk. (De Volkskrant, 02/04/94)
Op Internet en CompuServe vliegt de elektronische post met een noodgang de wereld rond. (PC-Active, februari 1995)
Buurtbewoners en andere bezoekers lezen hun elektronische post, surfen over het web of maken in de Waag stap voor stap kennis met het net. (Elsevier, 22/03/97)

elektronische snelweg (← Eng. electronic superhighway; term gelanceerd door de Amerikaanse vice-president Al Gore, fervent verdediger van snelle computer- en telecommunicatienetwerken), communicatiesysteem waarbij computers met elkaar verbonden zijn via vezeloptische kabels. Gegevens kunnen hierdoor over grote afstand worden getransporteerd. Ook wel digitale* snelweg of informatiesnelweg* genoemd.

Cyber. Virtual Reality. Elektronische snelweg. Het gonst momenteel weer van de nieuwe en opwindende begrippen op het gebied van de media. De digitale toekomst wordt met veel verve gepredikt. (Elsevier, 23/07/94)
De elektronische snelweg van de Katholieke universiteit in Nijmegen blijkt meer dan de bedenkers ooit hebben gewenst op een echte snelweg te lijken. Verkeer op de ‘electronic highway’, waarbij computers met elkaar moeten kunnen communiceren via het tv-kabelnet, botst, heeft last van opstoppingen en gaat in het ergste geval verloren. (Trouw, 16/09/94)
Als de elektronische snelweg een hoogwaardig kwalitatief netwerk wil zijn en in die zin zijn maatschappelijke pretenties waar wil maken, dan is de derde poot van wat wel de ‘trias telematica’ wordt genoemd, van essentieel belang. (De Volkskrant, 07/10/94)
Morgen stelt ze het boek ‘Het boerderijmodel. Wenken voor een postmodern gezin’ voor, waarin ze probeert aan te tonen dat de elektronische snelweg ook kan leiden naar een betere taakverdeling tussen man en vrouw. (De Morgen, 04/11/94)
De term elektronische snelweg wordt gebruikt om het transport van informatie tussen computers over de hele wereld aan te geven. Dat transport is in een razend tempo geweldig populair aan het worden, vooral door een netwerk tussen computers dat Internet wordt genoemd. (Mens en Wetenschap, januari 1995)
Een achttiental bedrijven, waaronder KPN, Philips en IBM, wil binnen een half jaar tot overeenstemming komen over de ontwikkeling van technische standaarden voor de elektronische snelweg, de informatie-infrastructuur van de toekomst. (NRC Handelsblad, 16/02/96)
Minister Wijers, die visioenen heeft van miljoenen Nederlanders op de elektronische snelweg, zal ongetwijfeld in zijn nopjes zijn met dit toch wel onverwachte geschenk uit de hemel. (Zink, juni 1996)
Over de elektronische snelweg — die heel wat meer behelst dan alleen Internet — moeten burgers, bedrijven en overheden ‘digitaal’ met elkaar praten, werken en zakendoen. (De Volkskrant, 19/10/96)

elektronisch winkelen, kopen zonder contant geld maar met een chipcard*.

Elektronisch winkelen: vorm van winkelen waarbij de klant met een chipkaart kan betalen door het schijfje in een gleuf te steken. Met behulp van elektronica wordt onmiddellijk het banksaldo van de klant bekeken. Bij voldoende saldo wordt het aankoopbedrag meteen afgeboekt. (Prisma van de algemene economie, 1992)
Bovendien is er in de toekomst nog veel meer geld te verdienen, als tal van andere diensten doorgegeven kunnen worden via de kabel, zoals Internet, telefoondiensten, elektronisch winkelen en ‘pay per view’. (HP/De Tijd, 13/12/96)

elektronische tolheffing, elektronisch systeem van tolheffing waarbij de automobilist moet betalen voor de kilometers die hij heeft afgelegd. Alternatief voor wat rekeningrijden* of roadpricing wordt genoemd. Destijds (begin jaren negentig) voorgesteld door minister Smit-Kroes. Noorwegen is het eerste Europese land waar in 1988 een vorm van elektronische tolheffing werd geïntroduceerd, bij een toltunnel die het eiland Alesund verbindt met het vasteland.

Het kabinet wil dat er verder wordt gestudeerd op het systeem van rekening-rijden. Dit systeem van elektronische tolheffing, dat vooral bedoeld is om het autorijden in de spitsuren te beperken, moet straks ook het geld opleveren om de particuliere financiers van de tunnels af te betalen. (NRC Handelsblad, 16/02/90)
Achterstaat pleit dan ook voor elektronische tolheffing op 140 punten in en rond de hele Randstad, het zogeheten rekeningrijden, in plaats van alleen bij de tunnels. (Het Parool, 17/02/90)
Rekening-rijden zal leiden tot sluipverkeer. Sommige automobilisten zullen proberen via provinciale of andere wegen de elektronische tolheffing op de snelwegen te vermijden. (NRC Handelsblad, 20/04/90)
Er wordt gestudeerd op de een of andere vorm van elektronische tolheffing. De ‘klassieke’ of mogelijk elektronische vorm van tolheffing komt in plaats van het rekeningrijden, waarin de Tweede Kamer niets ziet. (Het Parool, 05/05/90)
Hanja blijft in het nieuws. Van de vier autotunnels waar de bewindsvrouwe zich zo sterk voor heeft gemaakt, gaat er voorlopig maar een door. Daarvoor in de plaats komen een hogere benzine-accijns (die eerder slechts in ‘Europees verband’ mogelijk was), verhoogde motorrijtuigenbelasting voor spitsrijders (hoe wil men dàt in vredesnaam fraudevrij regelen?) en middeleeuwse, zij het elektronische (?) tolheffing. (Elsevier, 19/05/90)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut