Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

elastiek - (veerkrachtig koord of band)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

elastiek zn. ‘veerkrachtig koord of band’
Oorspr. alleen als bn. in nnl. elastike kragt ‘veerkracht’ [1722; WNT weg II], veerachtige of Elastique ligchaamen ‘veerkrachtig’ [1724; WNT veerachtig], gom elastiek ‘?’ [1819; WNT vleesch], elastieke gom ‘rubber’ [1860; WNT uitrekken], elastieken bal ‘van rubber, met rubberen kern’ [1896; WNT vuurbol]. Als telbaar zn. een elastiekje [1917; WNT], elastieken (mv.) [1908; WNT rekbaar].
Ontleend aan Frans élastique (bn.) ‘veerkrachtig’ [1674; Rey] (later ook ‘soepel’ [1857; Rey]) < Neolatijn elasticus [1651; Rey], gevormd op basis van Grieks elastós, een variant van elatós ‘buigzaam’, afleiding van het werkwoord elaúnein ‘drijven, voortjagen, trekken’, waarvan de verdere herkomst onbekend is.
Voor de oorspr. betekenis van het bn. elastiek kent het Nederlands nu uitsluitend de term elastisch. In de tweede helft van de 19e eeuw raakte rubber in gebruik als belangrijkste elastische materiaal, toen nog alleen onder de naam caoetsjoek/caoutchouc of elastieke gom (→ rubber is veel nieuwer) waardoor elastiek bijna synoniem werd met ‘van rubber’. Varianten waren gom-elastiek en als materiaalnaam gom-elastieken en elastieken. Als materiaalnaam kon elastiek ook een zn. worden, en ten slotte ook een telbaar zn.
elastisch bn. ‘veerkrachtig’. Nnl. elastische Kracht ‘veerkracht’ [1740; WNT veer I], den elastischen titel van: “fatsoenlijke luî,” ‘rekbaar’ [1840; WNT wel I], elastisch ‘veerkrachtig’ [1858; WNT twee]. Ontleend aan Duits elastisch ‘id.’ (dat geldt in elk geval voor de eerste, geïsoleerde vindplaats) of gevormd naar analogie van andere woorden op -isch naast Frans -ique. ♦ elasticiteit zn. ‘veerkracht’. Nnl. elasticiteit [1722; WNT wederstrevend], haare zoo zeer bekende wegstotende Veerkracht (Elasticiteit) [1763; WNT wegstoten]. Ontleend aan Frans élasticité ‘id.’ [1687; Rey] < Neolatijn elasticitas ‘id.’, afleiding van elasticus.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

elastiek [rekbaar] {1722} < frans élastique < latijn elasticus (17e-eeuws), van grieks elastos [idem], van elaō + elaunein [(voort)drijven, uitslaan van metaal, trekken (ook aan een lijn)] (vgl. elaterium).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

elastiek bnw., begin der 19de eeuw ontleend < fra. élastique (eig. bnw.) < nlat. elasticus, afl. van gr. ēlásthēn van élaunō ‘in beweging brengen’.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

† elastiek znw. o. Niet bij Halma (1781), wel bij Weiland Kunstwdb. (1824). Ontl. aan fr. élastique en evenals dit aanvankelijk als bnw. gebruikt, maar sedert als zodanig grotendeels vervangen door elastisch. Het znw. zal opgekomen zijn onder invloed van, resp. verkort zijn uit gomelastiek.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

èllestik (zn.) elastiek; Nuinederlands elastique <1724> < Frans élastique.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

elastiek (Frans élastique)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

elastiek ‘rekbare band’ -> Indonesisch élastik, lastik ‘rekbare band; katapult; latex, sap van rubberboom en bananenstam’; Menadonees élastik ‘rekbare band’; Japans dialect erasuchika ‘stuk elastiek, rubberen snoer’; Papiaments elastik, alestik ‘rekbare band’; Sranantongo elastiki ‘rekbare band’; Sarnami lástik ‘rekbare band’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

elastiek rekbare band 1838 [WNT weg II] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut