Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

dolen - (dwalen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

dolen ww. ‘dwalen’
Mnl. dolen ‘dwalen, zich vergissen’ [1240; Bern.].
Afleiding bij de wortel van → dol 1 in de betekenis ‘verward’, dus eigenlijk ‘in verwarring zijn’.
Mnd. dolen ‘dwalen’, en misschien ohd. gitolōn ‘aanmatigend zijn’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

dolen* [dwalen] {1201-1250} middelnederduits dolen [dwalen, onzeker zijn, zich vergissen], van dole [verwarring, onzekerheid, onzekerheid over de weg], van dol1, naast dwalen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

dolen ww., mnl. dōlen ‘dwalen, zich vergissen, zijn bewustzijn verliezen’, mnd. dōlen ‘dwalen’. — Afl. van dol 2.

Met nl. kolonisten overgebracht naar de Mark: dalen ‘rondzwerven’, verdalen (refl.) ‘verdwalen’, vgl. Teuchert Sprachreste 314.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

dol II bnw., dial. ook dul, mnl. dol, dul (ll) “dom, dwaas, krankzinnig, dol, gemeen”. = ohd. tol (l) (nhd. toll), os. dol (l), ofri. dol, dul, ags. dol (l) (eng. dull) “dwaas”, germ. *ðula-. De ll in het Mnl. is secundair. Een enkele l heeft nog ndl. dolen, mnl. dōlen “dwalen, zich vergissen, zijn bewustheid verliezen”, = mnd. dōlen “dwalen”; vgl. ook on. dul v. “’t verborgen houden, drogbeeld”. Hiermee staan in ablaut: 1. oostmnl. dwēlen “dwalen, zich vergissen” (bij het sterke verl. deelw. heeft zich wellicht het praesens dwōlen ontwikkeld), onfr. dwëlan “dwalen”, ohd. -twëlan “stijf, verdoofd worden”, os. for-dwëlan “verzuimen”, st. ww., waarvan ook ags. gedwolen “verkeerd”, naast zwak dwëlian “dwalen”, 2. got. dwals “dwaas”, mnl. (nnl.) dwālen “dwalen, zich vergissen”, ohd. twalôn “talmen”, mnd. dwālen, ags. dwalian “dwalen”, on. dvala “talmen, uitstellen”, bovendien een n.- en wgerm. znw. *dwalô- en een ww. *dwaljan, die ook in het Mnl. nog voorkomen. Voor een andere afl. vgl. bedwelmen. Met langen klinker vgl. on. dø̂lskr “dwaas”; dezelfde klanktrap (dhwôl-) in ier. dâl “uitstel”, arm. dul “het ophouden, staken, de rust”. Wsch. heeft de idg. basis dhwē̆l-, dhwō̆l-, dhul- “staken, rusten, talmen” zich in het Germ. vermengd met een andere, die van den wortel dhū̆- is afgeleid, waarbij ook duizelen en dwaas behooren. Andere l-afll. hiervan zijn ier. dûil “verlangen” (eig. “gemoedsbeweging”), lat. fûlîgo “roet”, lit. dúlkė “stofje”, oi. dhûlī̆- “stof”. Misschien ook ier. dall (d uit dhw) “blind”, gr. tholós (*thFolós) bnw. “troebel”, znw. “modder, vocht van den inktvisch”? en oi. dhvárati “hij misleidt, brengt ten val”?. — In dolgraag e.a. is het bijw. dol = “heel, zeer” geworden.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

dolen ono.w., Mnl. id., denom. van dol 1.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Dol (dwaas, onzinnig) van den Germ. wt. dul (bij Vondel. nog „in dullen overmoed”), met een bijvorm dwal, en deze van den Idg. wt. dhwel, dhul = verward, bedwelmd, dwaas zijn. Aan de beide Germ. wortels zijn ontleend: dwalen en dolen; ook dolik, dolkruid: een plant, die bedwelmt. Ook bedwelmen behoort hiertoe; z. d. w.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

dolen ‘dwalen’ -> Duits dialect dålen ‘dwalen’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

dolen* dwalen 1240 [Bern.]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut