Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

doch - (echter, maar)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

doch vgw. ‘echter, maar’
Onl. in samenstellingen -thoh: nouanthoh ‘maar toch’ [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. doch bw. ‘toch, immers’; vgw. ‘maar’ [1201-1225; CG II, Floyr.].
Gevormd uit pgm. *þau- en het versterkingspartikel -uh, -h, dat ook voorkomt in → noch (in het Middelnederlands meestal no).
Os. thoh ‘evenwel’ (> mnd. doch ‘toch’); ohd. thō, tho(h) ‘evenwel, hoewel’; ofri. thach ‘evenwel’, oe. þēah ‘evenwel, hoewel’; on. þó ‘evenwel’ (ne. though); got. þauh ‘hoewel’; < pgm. *þau-h.
Pgm. þau- komt voor als got. þau ‘maar, hoewel’ en is wellicht verwant met Sanskrit ‘maar’. Het is echter ook mogelijk dat Sanskrit teruggaat op het persoonlijk voornaamwoord van de 2e persoon, in welk geval de herkomst van pgm. *þau- onduidelijk is. Voor het versterkingspartikel -h ‘en’ zie → noch.
Edoch, mnl. iedoch, bevat het versterkend partikel e- (ie-) ‘altijd, in ieder geval’.
Een latere variant van doch is → toch.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

doch* [maar] {1220-1240} oudsaksisch thoh, oudhoogduits doh, oudfries thach, oudnoors þó, gotisch þauh, oudindisch tu [echter], is gevormd van dezelfde voornaamwoordelijke stam als in daar, dat, deze + een versterkend partikel, dat in latijn que, grieks te, oudindisch ca [en] te voorschijn komt.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

doch voegw., mnl. doch, os, thoh, ohd. doch, verkort uit *dōch < germ. þauh, vgl. ofri. thǎch ‘evenwel’, oe. þēah ‘evenwel, hoewel’, on. þō ‘evenwel’ (> ne. though), got. þauh. — Idg. grondvorm *tou (vgl. oi. tū́, ‘toch’) + ku̯e, een versterkend partikel, waarvoor vgl. lat. que, gr. te, oi. ca ‘en’ en oiers cā-ch ‘ieder’. — vgl. edoch en toch.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

doch voegw., mnl. doch “toch, doch”. = ohd. doh “evenwel, hoewel” (nhd. doch), os. thoh “id.”. Met o < ô < au: vgl. ofri. thā̆ch “evenwel”, ags. þêah “evenwel, hoewel”, on. þô “evenwel” (waaruit eng. though), got. þauh “hoewel”. Germ. *þau-χ > idg. *tou (vgl. met ablaut oi. tu “toch”, o.a. in adhortatieve zinnen) + *qe dat in het Idg. o.a. een versterkende partikel was en dat in meer germ. woorden bewaard is en ook in ier. -ch (câch “ieder” e.a. woorden), lat. -que, gr. te, oi. ca, de laatste drie o.a. in de bet. “en”. *Tou hangt met den stam *to- samen (zie de I). Vgl. edoch en toch.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

doch. “Oi. tu” lees: “oi. , tū́”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

doch vw., Mnl. id., Os. thoh + Ohd. doh (Mhd. en Nhd. doch), Ags. đéah, Ofri. thach, On. þó (Zw. dock, De. dog), Go. þauh + Lat. tunc, afgel. van den stam van het demonstr. (z. die) met een suff. Germ. uh, Lat. ce Gr. te, Skr. ca: z. noch. Eng. though is uit On. þó.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

doch ‘toch, echter’ -> Deens dog ‘toch, echter’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors dog ‘toch, echter’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds dock ‘toch, echter’ (uit Nederlands of Nederduits); Negerhollands doch, dog ‘toch, echter’; Papiaments † doch, dò ‘toch, echter’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

doch* nevenschikkend voegwoord 1100 [Willeram]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut