Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

dispensatie - (vrijstelling, ontheffing)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

dispensatie zn. ‘vrijstelling, ontheffing’
Mnl. dispensacie ‘toedeling, toewijzing’ [1292; CG I, 1720], dispensacie ‘uitdeling’ [1384-95; MNW-P], dispencaci ‘kwijtschelding’ [1469; MNW-P], dispensatie ‘ontheffing van een verplichting’ [1460-80; MNW-R]; vnnl. dispensacie ‘toedeling, toewijzing’ [1516; WNT zegel], dispensacye ‘ontheffing (van een verplichting)’ [1544; WNT].
Ontleend aan Latijn dispensātiō ‘verdeling, beheer’, bij het werkwoord dispēnsāre ‘verdelen’, later ook ‘reglementeren’ en ‘volgens het kerkelijk recht behandelen’, een afleiding van dispendere ‘uitdelen’, gevormd uit → dis- ‘af, uiteen’ en pendere ‘wegen, doen hangen’ (zie → pond), causatief werkwoord bij pendēre ‘hangen’, zie → pendant.
dispenseren ww. ‘vrijstelling verlenen’. Mnl. dispenseren ‘verdelen, beschikken over’ [1315/35; MNW], ‘bij uitzondering toelaten, ontheffen’ [ca. 1475; MNW], dispenseeren ‘verkopen, afzetten’ [15e eeuw; Stall.], dispenseren ‘onderhandelen’ [1476; Gail.]; vnnl. dispenseren ‘vrijstellen’ [1615; Stall.], ‘vrijgeven, uitdelen, schikken’ [1650; Hofman]; nnl. dispenseeren ‘uitbetalen, uitdelen; artsenij bereiden en uitgeven; vergunning of vrijheid geven; vrijspreken, ontbinden, ontheffen’ [1863; Kramers]. Ontleend aan Frans dispenser ‘verdelen’ [voor 1340; Rey], ‘vrijstelling verlenen’ [1283; Rey] < Latijn dispēnsāre ‘verdelen’. Het werkwoord is eigenlijk verouderd en vervangen door de uitdrukking dispensatie verlenen.

EWN: ♦ dispenseren ww. 'vrijstelling verlenen' (1315-35)
ANTEDATERING: nit wale en dispenseert 'niet goed besteedt' [1291-1300; VMNW]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

dispensatie [vrijstelling] {1292 in de betekenis ‘uitdeling, toelating van hetgeen eig. ongeoorloofd is’} < frans dispensation < middeleeuws latijn dispensationem, 4e nv. van dispensatio [dispensatie, pardon, onderbreking van een functie, in lat. beheer, bestuur, taak], van dispensare (verl. deelw. dispensatum) [uitdelen, verdelen, regelen, beheren], iteratief van dispendere [uitwegen], van dis- [uiteen] + pendere [wegen] (vgl. pond).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

dispensasie s.nw.
Vrystelling, ontheffing, opskorting van 'n reël of verbod.
Uit Ndl. dispensatie (al Mnl.).
Ndl. dispensatie, Mnl. dispensatie 'uitdeling, toelating van iets wat eintlik ongeoorloof is' uit Fr. dispensation uit Middeleeuse Latyn dispensationem, despensatio 'dispensasie, pardon, onderbreking van 'n funksie' (in Latyn 'beheer, bestuur, taak') van dispensare, dispensatum 'uitdeel, verdeel, reël, beheer', iteratief van dispendere 'uitweeg', 'n afleiding met dis- 'uiteen' van pendere 'weeg, betaal'.
D. Dispensation (13de eeu), Eng. dispensation (ongeveer 1374), It. dispensa, dispensazione, Port. dispensa, Sp. dispensación.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

dispensatie ‘vrijstelling’ -> Indonesisch dispénsasi ‘vrijstelling’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

dispensatie vrijstelling 1292 [CG I3, 1720] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut