Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

diligence - (soort rijtuig)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

diligence zn. ‘soort rijtuig’
Nnl. met 2 koetsen en een dilechënsen ‘met twee koetsen en een diligence’ [1775; WNT].
Ontleend aan Frans diligence ‘id.’ [1680], een verkorting van carosse de diligence ‘postkoets’, letterlijk ‘spoed-wagen’ [eind 17e eeuw; Rey], van carosse ‘koets’, zie → karos, en diligence ‘spoed’ [1489-91; Rey], eerder al ‘zorg, gedetailleerde aandacht’ [ca. 1200; Rey] < Latijn dīligentia ‘zorg, aandacht’, gevormd uit → dis- ‘uiteen, van’ en een afleiding van het werkwoord legere ‘kiezen’, zie → legende.

EWN: diligence zn. 'soort rijtuig' (1775)
ANTEDATERING: eerst de so genaemde diligentie Post 'de zo genoemde sneldienst-postkoets' [1720; Amsterdamse courant (KB) 7/11]
Later: dat de ordinaire ('gewone') Diligences van Brussel op Mastricht … dagelyks afryden ('vertrekken') [1741; Oprechte Haerlemsche courant (KB) 10/6] (EWN: 1775)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

diligence [wagen voor personen- en postvervoer] {1775} < frans diligence, verkort uit carrosse de diligence [lett.: karos van ijver, voortvarendheid, spoed] < latijn diligentia [ijver] (vgl. diligent).

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

diligence

Het Nederlands heeft, waarschijnlijk tegelijk met het vervoermiddel zelf, het woord diligence uit het Frans overgenomen met behoud van de Franse uitspraak, ongeveer dilizjanse. De oorsprong is het Latijnse werkwoord diligere: uitkiezen. Daarvan komt diligens: nauwgezet, oplettend, zorgvuldig en dit leverde het Franse diligent op, uitgesproken ongeveer: dilizjan, in dezelfde betekenis. Wat diligemment gebeurt, gebeurt met bekwame spoed. Het vierwielige in twee of drie afdelingen verdeelde rijtuig voor personenvervoer heette oorspronkelijk: carrosse de diligence, later kortweg diligence, dus: spoedwagen. Het was in het begin en midden van de vorige eeuw naast de trekschuit het gewone vervoermiddel. Hildebrand reisde ermee naar de familie Stastok.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

diligence znw. v., laat-nnl. sedert 18de eeuw < fra. diligence ‘wagen die een vlugge verbinding tussen twee plaatsen onderhoudt’, eig. ‘ijver’ < lat. diligentia.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

diligence znw. Later-nnl. uit fr. diligence. Dit is het overdr. gebruikte diligence “ijver” (< lat. dîligentia).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

diligence (Frans diligence)
Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

diligence wagen voor personen- en postvervoer 1775 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut