Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

dictaat - (wat gedicteerd wordt)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

dicteren ww. ‘voorzeggen om neer te schrijven’
Mnl. dicteren ‘een werk samenstellen’ [1450-1500; MNW]; vnnl. dicteren ‘voorschrijven’ [1565; WNT], ‘voorzeggen om op te schrijven’ [1654; WNT].
Ontleend aan Latijn dictāre ‘met nadruk of herhaaldelijk zeggen’, zie → dichten 2 ‘poëzie schrijven’.
De Middelnederlandse betekenis ‘een werk schrijven, samenstellen’, synoniem met dichten, is in het Vroegnieuwnederlands verdwenen. Dat dicteren net zoals dichten de betekenis ‘voorzeggen om op te schrijven’ heeft aangenomen, kan op autochtone semantische ontwikkeling berusten, maar dat van beide werkwoorden alleen dicteren die betekenis behield, is wellicht toe te schrijven aan invloed van Frans dicter ‘dicteren’ [1483; Rey].
dictaat zn. ‘wat gedicteerd wordt; opgelegde voorwaarde’. Nnl. dictaat ‘gedicteerde tekst’ [1841; WNT titel I], ‘opgelegd voorschrift’ [1974; Koenen]. Ontleend aan Latijn dictātum ‘dat wat nadrukkelijk gezegd is’, deelw. van dictāre. De betekenis ‘bevel’ is wellicht onder invloed van → dictator tot stand gekomen. ♦ dictee zn. ‘schrijfoefening’. Nnl. dicté ‘id.’ [1846; WNT verdiep]. Ontleend aan Frans dictée ‘id.’, verzelfstandigd verl.deelw. van dicter ‘dicteren’, letterlijk ‘het gedicteerde’.

EWN: dicteren ww. 'voorzeggen om neer te schrijven' (1450-1500)
ANTEDATERING: Na stijl van dicterene 'naar stijl van schrijven' [1393-1402; iMNW stijl II]
EWN: ♦ dictaat zn. 'wat gedicteerd wordt; opgelegde voorwaarde' (1841)
ANTEDATERING: vnnl. dictaat 'verklaring (die vastgelegd wordt)' in: de laetste lange dictaten "Dominici" ('van Dominicus') [1618; Sixtus, titelpag.]
EWN: ♦ dictee zn. 'schrijfoefening' (1846)
ANTEDATERING: Vervolgens zuiverden zij eene "Fransche" en "Engelsche" dictée van de zich daarin bevindende fouten [1822; Nieuwe bijdragen, 125]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

dictaat [wat gedicteerd wordt] {1841} < latijn dictatum, verl. deelw. van dictare [dicteren] (vgl. dicteren).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

dictaat (Latijn dictatum)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

dictaat ‘wat gedicteerd wordt’ -> Indonesisch diktat ‘gestencild collegedictaat; voorgelezen nieuwsbericht op de radio’; Boeginees dîktat ‘wat gedicteerd wordt’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

dictaat wat gedicteerd wordt 1841 [WNT titel] <Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut