Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

dialect - (streektaal)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

dialect zn. ‘streektaal’
Vnnl. dialect “wijze van uitspraak, taaluitspraak” [1669; Meijer]; nnl. dialect ‘streektaal’ [1723; Claes 1994b].
Ontleend aan Frans dialecte ‘id.’ [1550], dat teruggaat op Latijn dialectus ‘id.’ < Grieks diálektos (phōnḗ) ‘omgangs-taal’. Het woord hangt samen met Grieks dialegein ‘spreken’, gevormd uit het voorvoegsel diá- ‘uiteen’, zie → dia-, en légein ‘spreken’, zie → legende, zo genoemd om aan te geven dat het de specifieke spreekwijze van verschillende streken betrof.
dialectiek zn. ‘redeneerkunst, met name redeneerwijze die vanaf stellingen via tegenstellingen tot een synthese voert’. Mnl. dialectike ‘redeneerkunst’ [MNHW]; vnnl. dialectike “redenkaveling” [1585; WNT nederduitsch]; nnl. dialectiek ‘bepaald soort redeneerwijze’ [1893; WNT]. Al dan niet via Frans dialectique ontleend aan Latijn dialectica < ars dialectica ‘redeneerkunst’, naar het voorbeeld van Grieks dialektikē technē ‘id.’.. ♦ dialectisch 1 bn. ‘van (de aard van) dialect’. Nnl. dialectisch ‘id.’ [1897; WNT]. Afleiding van dialect. ♦ dialectisch 2 bn. ‘tot de dialectiek behorend’. Mnl. dialetijc ‘de redeneerkunst beoefenend, filosofisch’ [1393-1402; MNW-P]; nnl. dialectisch ‘tot de dialectiek behorend’ [1799; WNT zinnelijkheid]. Afleiding van dialectiek.

EWN: dialect zn. 'streektaal' (1669)
ANTEDATERING: DIALECT "een wijs van spreeken" [1668; Koerbagh]
EWN: ♦ dialectiek zn. 'redeneerkunst, met name redeneerwijze die vanaf stellingen via tegenstellingen tot een synthese voert' (z.j.)
ANTEDATERING: dialectica 'redeneerkunde' [1240; VMNW]
EWN: ♦ dialectisch 1 bn. 'van (de aard van) dialect' (1897)
ANTEDATERING: "slabberen", dialectisch "slobberen" [1837; Willems, 319]
EWN: ♦ dialectisch 2 bn. 'tot de dialectiek behorend'; de vorm dialectisch (1799)
ANTEDATERING: niet Dialectisch-gewijs 'niet op de wijze van de redeneerkunst' [1583-84; Joris 4, fol.33v]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

dialect [streektaal] {1723, vgl. dialektos 1584, dialectus 1628} < frans dialecte < laat-latijn dialectus < grieks dialektos [gesprek, omgangstaal, streektaal], van dialegesthai [discussiëren], medium van dialegein [kiezen], van dia [uiteen] + legein [kiezen, spreken].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

dialekt znw. o., eerst vroeg-nnl. < lat. dialectus < gr. diálektos (phōnḗ) ‘omgangstaal’, gevormd van het ww. dialégesthai ‘met elkaar spreken’.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

dialek (zn.) streektaal; Nuinederlands dialect <1723> < Frans dialecte.

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

dialek s.nw.
1. Gewoonlik eiesoortige taal van 'n streek of groep. 2. Elkeen van die verwante tale van 'n grondtaal.
Uit Ndl. dialect (1723 in bet. 1).
Ndl. dialect uit Fr. dialecte uit Latyn dialectus uit Grieks dialektos 'gesprek, omgangstaal, streektaal', met lg. van dialegesthai 'bespreek' van dialegein 'kies', 'n afleiding met dia- 'tussen, uiteen' van legein 'kies, spreek'.
D. Dialekt (17de eeu), Eng. dialect (1577), It. dialetto, Port. dialeto, Sp. dialecto.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

dialect (Frans dialecte)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

dialect ‘streektaal’ -> Indonesisch dialék ‘streektaal’; Papiaments dialèkt ‘streektaal’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

dialect streektaal 1723 [Claes Tw. 9] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut