Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

detective - (speurder; misdaadroman)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

detective zn. ‘speurder; misdaadroman’
Nnl. detective ‘speurder’ [1899; Woordenschat], detectifs (mv.) (met spelling aan uitspraak aangepast) ‘speurdersromans’ [1948; WNT Aanv.], detective ‘misdaadroman’ [1952; Koenen].
Ontleend aan Engels detective ‘geheime politiespeurder’, een verkorting van detective policeman, letterlijk ‘onderzoekend politieman’, bij het werkwoord detect ‘onderzoeken, ontdekken’, zie → detecteren. De betekenis detective ‘misdaadroman’ is in het Nederlands ontstaan als verkorting van detectiveroman [1914; WNT Aanv.].
Detective was de naam van leden van een politie-eenheid die in Engeland werd gevormd om zich met speciale onderzoeken bezig te houden. Later ging het woord algemeen ‘speurder’ en ook ‘privé-speurder’ betekenen. Het woord werd internationaal verbreid door de Engelse detective stories ‘speurdersverhalen’, Nederlands detective-romannetjes [1910; WNT Supp. avontuurlijk], detectiveroman, detectiveverhaal [1936; WNT Aanv.]. De klemtoon werd in het Nederlands in de begintijd meestal op de voorlaatste lettergreep gelegd, en nog in 1966 (Koenen) aldus voorgeschreven; in beide betekenissen is deze klemtoon nog wel gebruikelijk.

EWN: detective zn. 'speurder; misdaadroman' (1899)
ANTEDATERING: de nimmers slapende detectives [1858; De economist, 43]
Later: Geregelde Inkoop van Romans, Jongens, Meisjesboeken, Detectives enz. [1922; Apeldoornsche courant (KB) 27/11] (EWN: 1948)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

detective [geheim politieagent, misdaadroman] {1901-1925 in de betekenis ‘geheim politieagent’; de betekenis ‘misdaadroman’ na 1950} < engels detective [speurder], 19e-eeuwse vorming van latijn detegere (verl. deelw. detectum) [aan het licht brengen, ontmaskeren], van de [weg, ont-] + tegere [bedekken]. In de betekenis ‘speurdersroman’ < engels detective story.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

detective znw. m., gewoonlijk met verplaatst accent gesproken: detectíve i.pl. v. detéctive op het eind der 19de eeuw overgenomen < ne. detective verkorting van detective policeman ‘man van de geheime politie’.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

detective ‘speurder’ (Engels detective of Frans détective); ‘speurdersroman’ (van Engels detective story)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

detective ‘geheim politieagent’ -> Indonesisch détéktif, dekta ‘geheim politieagent’ (uit Nederlands of Engels).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

detective geheim politieagent 1902 [WNT wanbedrijf] <Engels

detective misdaadroman 1948 [Aanv WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut