Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

desem - (zuurdeeg)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

desem zn. ‘zuurdeeg’
Mnl. deesem ‘zuurdeeg’ [1399; MNW-P], desem [1399; MNW-P], deysom [1400-50; MNW]; desem [ca. 1540; WNT].
De herkomst is onzeker. Hoewel het woord veel weg heeft van → deeg en in een aantal talen verwante woorden deze betekenis hebben gekregen, is het er niet direct mee verwant.
Mnd. desem ‘id.’; ohd. deismo ‘id.’; oe. þæsma ‘id.’; < pgm. *þaismian.
Misschien verwant met Oudkerkslavisch těsto ‘deeg’; Oudiers tāis ‘deeg’; Grieks staĩs ‘deeg’ < pie. *teh2-i- ‘kneden’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

desem* [zuurdeeg] {de(e)sem 1401-1450} middelnederduits desem, oudhoogduits deismo, oudengels ðæsma; buiten het germ. grieks stais [deeg], oudkerkslavisch těsto, litouws tyras [brij], oudiers táes [deeg].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

desem znw. m., mnl. dêsem, mnd. dēsem, ohd. deismo, oe. ðæsma m. ‘zuurdeeg, desem’ < germ. *þaismian, dat men vergelijkt met osl. těsto ‘deeg’, oiers tais ‘deeg’, die men als s-afl. van een idg. wt. *tei ‘kneden’ kan opvatten, vgl. lit. tyras, tỹrė ‘brij’, kymr. tail ‘mest’, gr. tĩlos ‘dunne stoelgang’ (Lidén, Armenische Studien 108-110 waarbij nog on. þíða ‘smelten’ IEW 1053).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

deesem znw., mnl. dêsem m. = ohd. deismo, mnd. dêsem, ags. ðæsma. “zuurdeeg, deesem”. Germ. *þaism(i)an- kan niet met deeg samenhangen wegens de þ, en ook bezwaarlijk met gedijen. De naaste verwanten zijn ksl. tĕsto “deeg”, ier. táis “id.”, gael. taois “deeg” en “deesem” en verder ohd. deisk (o.?) “mest”. De s van idg. *taxi-s- is formantisch. Hoogerop kunnen nog arm. ťrem “ik kneed”, lit. tyras, tỹrė “brij”, kymr. tail “mest”, gr. tĩlos “dunne stoelgang” e. a. woorden (Lidén, Armenische Studien 108—110) verwant zijn.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

deesem m., Mnl. desem + Ohd. deismo, Ags. dœ’sma, met suff. -sem van denz. stam als ’t enk. imp. van dijen (z.d.w.); geen verband met deeg.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

deersumke, zn.: kleine magere man. Dim. van desem met r-epenthesis. Vgl. hij ziet gelijk deesem ‘hij ziet er slecht uit’, ten is maar een mageren deesem, een flauwen deesem ‘het is een mager, een zwak persoon’ (WNT).

F. Debrabandere (2007), Zeeuws etymologisch woordenboek: de herkomst van de Zeeuwse woorden, Amsterdam

desem zn. m.: zwak, ziekelijk mens. Overdr. gebruik van het woord desem ‘zuurdeeg’. Vgl. hij ziet gelijk desem ‘hij ziet er slecht uit’ (WNT). Een s-afl. bij Idg. *tei- ‘kneden’.

F. Debrabandere (2005), Oost-Vlaams en Zeeuws-Vlaams etymologisch woordenboek: de herkomst van de Oost- en Zeeuws-Vlaamse woorden, Amsterdam

desem (ZV), zn. m.: zwak, ziekelijk mens. Overdr. gebruik van het woord desem 'zuurdeeg'. Vgl. hij ziet gelijk desem 'hij ziet er slecht uit' (WNT). Een s-afl. bij Idg. *tei- 'kneden'.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

desem [+]: nog net fig. in bv. suurdesem; Ndl. de(e)sem, hou verb. m. (ge)dy en nie verw. aan deeg nie; vgl. vorm met als I (uit alsem) en bras (uit brasem).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

desem* zuurdeeg 1401-1450 [MNW]

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

tā-, tǝ-; tāi-, tǝi-, tī̆-; [tāu-], tǝu-, tū̆- ‘schmelzen, sich auflösen (fließen), hinschwinden (Moder, verwesendes)’, tǝi-s-to-, tī-no-, tī-ro- ‘weiche Masse’

A. Osset. thayun ‘tauen, schmelzen’ (*tāi̯ō) = aksl. tajǫ, tajetъ ‘schmelzen’, *talъ ‘geschmolzen, flüssig’, russ. tályj;
arm. t’anam ‘benetze (Aor. tac̣i); werde feucht (Aor. t’ac̣ay)’;
cymr. tawdd ‘liquēfactiō’, toddi, bret. teuzi ‘schmelzen’ (-d- oder -dh-Formans);
mit b(h)-Erw. (vgl. unten τῖ-φ-ος) lat. tābēs ‘das allmähliche Vergehen durch Schmelzen, Fäulnis, Krankheit usw.’, tābum ‘Jauche, Schleim, Seuche’, tābeō, -ēre, tābēscō, -ēre ‘schmelzen, hinsiechen’.
mit k-Erw. gr. τήκω, dor. τά̄κω ‘schmelze’, τακερός ‘weich, schmelzend’, τηκεδών f. ‘Abzehrung, Schwindsucht, Verwesung’;
B. i-Formen: aisl. þīðr (*tī-tó-s) ‘geschmolzen, getaut’, wovon þīða ‘auftauen, tr. und intr.’, þīðenn ‘geschmolzen, getaut’;
mit bh- (vgl. oben tābēs) osset. ćirwä, c̣irw ‘Hefe’ aus *tibh-no-; gr. τῖφος n. ‘sumpfige Stelle, feuchter Grund’; dak. FlN Τιβίσκος; über lat. Tiberis (*Thubris, Θυβρίς < *dhubris) s. Szemerenyi Arch. Ling. 5, 3 ff.;
mit l-Suffix: gr. τῖλος ‘dünner Stuhlgang, Abführen’; abg. tьlěti ‘modern, verwesen’, tьlja ‘Verwesung’, russ. tlja ‘Motte’ (vgl. unten lat. tinea), ‘Blattlaus’;
mit m-Suffix: aksl. timěno ‘Schlamm’;
mit n-Suffix: ags. ðīnan ‘feucht werden’, ðān (*lǝi-no-) ‘feucht, bewassert’, wovon ðǣnan ‘befeuchten’, ðānian, ðǣnian ‘feucht sein oder werden’;
aksl. tina ‘Schlamm’; wohl lat. tīnus ‘der lorbeerartige Schneeball’ (von der stark abführenden Wirkung) und tinca ‘Schleie’ (*tīnica ‘schleimiger oder im Schlamme lebender Fisch’); lat. tinea ‘Motte, Holzwurm’ (vgl. oben russ. tlja) wohl von einem *tino-, *tinā ‘Moder’;
mit r-Suffix: arm. *tīro-, -ri- in t’rik’ ‘Mist’, t’rem ‘knete Mehl, Teig’ (‘*mache weiche Teigmasse’) t’rmem ‘befeuchte, weiche ein’, trjem ‘befeuchte, benetze, begieße, bewässere’; lit. týras, tỹrė Brei’, týrai ‘bewachsener Morast, Heide’, lett. tīrelis ‘Morast’;
mit s-Suffix: ahd. theisk, deisk ‘stercus, fimus, rudera’; ksl. těsto, skr. tȉjesto ‘Teig’, wegen sl. tiskati ‘drücken’ aus toisk-to-; air. tōis-renn, tāis ‘massam (farinaceam)’, cymr. toes, bret. tōaz m. ‘Teig’ (*tǝi-s-to-); ahd. theismo, deismo, ags. ðǣsma m. ‘Sauerteig’; gr. σταῖς oder σταίς, Gen. σταιτός ‘Weizenmehl mit Wasser zum Teig angerührt’ (unter Einfluß von στέᾱρ aus *stait- umgestellt);
mit balt. ž-Formans lit. tižùš ‘schlüpfrig, glitschig’, tyžtù, tìžti ‘schlüpfrig werden’?
C. u-Formen: aisl. þeya, ahd. douwen, deuwen ‘tauen, zu schmelzen anfangen, zergehn’, trans. (fir-)douwen ‘verdauen’, aisl. þeyr ‘Tauwind’, þā (*þawō) ‘schnee- und eisfreies Gefilde’, ags. ðawian (*þawōn) ‘tauen’, aisl. þāna ‘schmelzen intr.’ = ags. ðawenian ‘netzen’ (*þawanōn); aisl. þǣsir ‘qui lenem facit’, norw. tæsa ‘tauen, schmelzen tr.’ (*þawisjan).
Im germ. auch þwī̆- in ags. ðwīnan ‘schwinden, abnehmen’, Kaus. ðwǣnan ‘einweichen, irrigāre’, aschwed. þwīna ‘vor Krankheit, Sehnsucht u. dgl. hinschwinden’, þwæ̆na (aus *þwĕna =*þwĭna) ds. (ähnlich auch ahd. thwesben ‘auslöschen, vertilgen’?); germ. *þwĭnam wohl Umbildung von þīnan (s. oben) nach den Gruppen von ags. dwīnan, ā-cwīnan.
D. Hierher noch die urbrit. FlN *Tamā > engl. T(h)ame, *Tamēssā > engl. Thames, usw., *Tani̯ā> engl. Tain, Tean, *Tau̯ā > engl. Taw, Tay, dazu *Tilā > engl. Till, ven. Tiliaventus, illyr. Tilurius, tirol. Ziller usw.

WP. I 701 ff., WH. II 639 f., 680, 683 f., Trautmann 312 f., 323; Vasmer 3, 84, 100, 105, 106, 110, Max Förster Themse 728 ff.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal