Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

democratie - (staatsvorm waarin het volk regeert)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

democratie zn. ‘staatsvorm waarin het volk regeert’
Vnnl. democratie ‘regering van het volk’ [1583; WNT]; nnl. Het Despotismus, de volstrekte Aristocratie, de onbeteugelde Democratie [1785; WNT].
Ontleend aan Frans démocratie ‘volksheerschappij’ [14e eeuw] of direct aan Latijn dēmocratia ‘id.’ < Grieks dēmokratíā ‘heerschappij van het volk’. Dit is een samenstelling van het zn. dēmos ‘volk’ en een afleiding bij het werkwoord krateĩn ‘heersen’. Het laatste behoort bij Grieks krátos ‘kracht’.
Tot aan de Franse Revolutie had het woord een meer algemene betekenis, zoals in de oudste vindplaats: Der Inwoonderen Democratie, de welcke een yder de Jaght vry is toelatende ‘de volksregering van de inwoners (bedoeld is Zwitserland), die het eenieder toestaat om op jacht te gaan’; de jacht was immers meestal een privilege van de adel. Tijdens en na de Franse Revolutie krijgt het woord zijn moderne politieke betekenis.
democratisch bn. ‘tot de volksregering behorend’ [1783; WNT], met een ander achtervoegsel gevormd naar Frans démocratique ‘id.’. ♦ democraat zn. ‘aanhanger van de democratie’ [1800-50; WNT].

EWN: democratie zn. 'staatsvorm waarin het volk regeert' (1583)
ANTEDATERING: Den Adel, ten enen mael uut te roijen, makende een democratie [1580; iWNT uitrooien]
EWN: ♦ democratisch bn. 'tot de volksregering behorend' (1783)
ANTEDATERING: Vnnl. de beste, ende Democratische macht [1612; Verklaringhe, D1r]
EWN: ♦ democraat zn. 'aanhanger van de democratie' (1800-50*)
ANTEDATERING: Aristocraat, of Democraat [1784; Nederlandsche courant (KB) 23/4]
{* De datering van de attestatie in het EWN (1800-50) moet gewijzigd worden in 1860.}
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

democratie [volksregering] {ca. 1600} < frans démocratie < grieks dèmokratia [idem], van dèmos [volk] (vgl. demos) + -cratie.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

demokrasie s.nw.
1. Regeringsvorm waarby die hoogste gesag by die volk berus. 2. Staat met 'n demokrasie (demokrasie 1).
Uit Ndl. democratie (1583 in bet. 1, 1605 in bet. 2).
Ndl. demokratie uit Fr. démocratie uit Grieks demokratia, met lg. gevorm van demos 'volk' en kratos 'krag', met lg. van kratein 'magtig wees, heers'.
D. Demokratie (16de eeu), Eng. democracy (1574), It. democrazia, Port. democracia, Sp. democracia.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

democratie (Frans démocratie of Grieks dèmokratia)

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Democratie. Onder het woord dêmos verstonden de Grieken het volk als staatsburgers, in tegenstelling met ethnos, dat is het volk als aardbewoners, dus dat door afstamming één geheel vormt. Het tweede lid van ’t woord democratie is afgeleid van kratos: d.i. heerschappij, macht. Democratie wil dus zeggen: volksheerschappij; het was de regeeringsvorm van Athene, terwijl in Sparta de aristocratie de macht had, d.w.z. de aanzienlijken. Demagoog is volks-leider (agein = leiden; ago: ik leid). Ethnographie is volken-beschrijving.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

democratie ‘volksregering’ -> Fries demokrasy ‘volksregering’; Indonesisch démokrasi ‘volksregering’; Madoerees dhemokrasi ‘volksregering’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

democratie volksregering 1600 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut