Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

declaratie - (verklaring)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

declareren ww. ‘opgeven, aangeven, in rekening brengen’
Mnl. declareren ‘afkondigen’ [1480; MNHWS], ‘verklaren’ [1467-90; MNHWS]; vnnl. declareirt (3e pers.) ‘verklaart, legt uit’ [1539; WNT volharden], declareren ‘in rekening brengen’ [1677; WNT Supp. arbitrateur], ‘aangeven, opgeven’ [1682; WNT publiceren].
Via Frans déclarer (Oudfrans desclairier [1170; Rey]) of rechtstreeks uit Latijn dēclārāre ‘verklaren, bewijzen’, een samenstelling van dē- ‘weg, af’ (zie → de-) en clārāre ‘helder maken’, een afleiding van clārus ‘helder, duidelijk’, zie → klaar.
declaratie zn. ‘aangifte, rekening’. Mnl. declaracie ‘schriftelijke verklaring’ [1292; CG I, 1722], declaratie, declaracie ‘id.’ [1451; MNHWS]; vnnl. declaratie ‘opgave’ [1518; WNT tolbrief], ‘uitleg’ [1525; WNT verzoeking], ‘verklaring’ [1580; WNT vervanging], ‘rekening van gemaakte kosten’ [1594; WNT requestmeester]; nnl. ‘liefdesverklaring’ [1733; WNT van I]. Ontleend aan Frans déclaration < Latijn dēclārātiō ‘mededeling’ bij het werkwoord declarare ‘verklaren’. Het meervoud declaratien [1548; WNT verpijzen] wordt pas in de 20e eeuw verdrongen door declaraties [1945; WNT Supp. assurantie].

EWN: declareren ww. 'opgeven, aangeven, in rekening brengen' (1480)
ANTEDATERING: Scrifture daer of declareert 'de bijbel deelt daarover mee' [1400-20; MNW-R, De spieghel der menscheliker behoudenesse]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

declaratie [verklaring] {1292} < frans déclaration [verklaring, aangifte] < latijn declarationem, 4e nv. van declaratio [verklaring, openbaring], van declarare (verl. deelw. declaratum) [duidelijk maken, verklaren] (vgl. declareren).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

deklarasie s.nw.
Formele verklaring, uiteensetting.
Uit Ndl. declaratie (al Mnl.). Eerste optekening in Afr. in Patriotwoordeboek (1902) in die vorm deklarasi.
Ndl. declaratie uit Fr. déclaration 'verklaring' uit Latyn declarare 'duidelik maak, verklaar', met lg. van die intensiewe voorv. de- 'van bo af' en clarare 'verduidelik'.
D. Deklaration (14de eeu), Eng. declaration (14de eeu), It. dichiarazione, Port. declara¢ão, Sp. declaración.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

declaratie ‘verklaring’ -> Indonesisch déklarasi ‘verklaring van uitgaven’; Javaans dhéklarasi ‘reisdeclaratie’; Papiaments declaratie ‘verklaring’.

N. van der Sijs (2006), Klein uitleenwoordenboek, Den Haag

declaratie. Het Indonesisch heeft uit het Nederlands het woord declaratie geleend, als deklarasi. En het heeft veel meer woorden geleend op -atie, bijvoorbeeld abdikasi 'abdicatie', arestasi 'arrestatie' en nominalisasi 'nominalisatie'. Dit zijn typisch ambtelijke, internationale woorden waarvan de oorsprong in het Romaans ligt: het Frans of het Latijn. Toch heeft het Indonesisch deze woorden niet geleend uit een Romaanse taal maar uit het Nederlands, dat de liaison vormde tussen Indonesië en de westerse wereld.

Uit onderzoek van de neerlandicus Jan de Vries is gebleken dat in het Indonesisch ongeveer driehonderdvijftig leenwoorden voorkomen die op -asi eindigen. De meeste daarvan komen ook in het Nederlands voor; een klein aantal echter eindigt in het Nederlands op -ering en niet op -atie, vergelijk investasi met investering, modernisasi met modernisering, en otomatisasi met automatisering. In deze gevallen is in het Indonesisch -ering vervangen door het bekendere -asi, dat in het Indonesisch volgens De Vries een 'achtervoegsel-achtig element' is geworden dat wordt toegevoegd aan vreemde woorden van Nederlandse en later ook Engelse oorsprong.

Een echt achtervoegsel daarentegen is -isasi geworden. Aanvankelijk zijn er veel leenwoorden uit het Nederlands en later uit het Engels overgenomen die op -isasi eindigden, zoals amerikanisasi, généralisasi, katekisasi 'catechisatie', komputerisasi, séntralisasi. Vervolgens is dit achtervoegsel in het Indonesisch productief geworden: er worden nieuwe woorden mee gemaakt die niet voorkomen in het Nederlands of het Engels, zoals belandanisasi 'vernederlandsing' (van Belanda 'Nederland'), betonisasi 'afdekken met beton', kader(n)isasi 'kadervorming' en traktornisasi 'het invoeren van het gebruik van tractors'. De n in kadernisasi en traktornisasi is vermoedelijk toegevoegd naar analogie van belandanisasi, met vermijding van klinkeropeenhoping.

Dankzij de toevloed van Nederlandse leenwoorden is de manier waarop nieuwe woorden in het Indonesisch worden gevormd, dus gewijzigd. Dit vormt een extra bewijs van de grote invloed die het Nederlands heeft uitgeoefend op het Indonesisch. Hier kan nog aan worden toegevoegd dat ook de klankvorm van Indonesische woorden onder invloed van het Nederlands is veranderd: oorspronkelijk waren ongelede woorden in het Indonesisch merendeels tweelettergrepig. Door het grote aantal meerlettergrepige Nederlandse leenwoorden dat in de twintigste eeuw is overgenomen, kent het Indonesisch tegenwoordig een fors aantal meerlettergrepige woorden, zoals uit de bovenstaande voorbeelden blijkt. Bovendien beginnen veel woorden tegenwoordig met combinaties van twee of meer medeklinkers, wat oorspronkelijk evenmin in het Indonesisch voorkwam, vergelijk présidén 'president', sprékdelik 'spreekdelict', een juridische term voor uitingen die geacht worden in te gaan tegen het algemeen belang en daarom strafbaar zijn, en struktur 'structuur'.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

declaratie verklaring 1292 [CG I3, 1720] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut