Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

data - (gegevens, feiten; eenheden die in computers verwerkt kunnen worden)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

data zn. mv. ‘gegevens, feiten; eenheden die in computers verwerkt kunnen worden’
Nnl. data ‘gegevens, feiten’ [1735; Sijs 2001], data ‘feiten; de gegeven inhoud’ [1824; Weiland], ‘informatie voor automatisering’ [1959; WNT Aanv.], ‘gegevens voor computerverwerking’ [1970; Dale].
In de betekenis ‘feiten, de gegeven inhoud’ zeer wrsch. ontleend aan Duits Data ‘gegeven grootheden (wetenschappelijke term in de wiskunde en de filosofie) [1696], gegevens’ (sinds de 19e eeuw ook Daten) < Latijn data bij het enkelvoud → datum ‘wat is gegeven’, deelw. van dāre ‘geven’. De nieuwste betekenis ‘gegevens ter verwerking door de computer’ is ontleend aan het Engels, in deze betekenis 1946 [OED], dat ontleend is aan hetzelfde Latijnse woord.
In de 18e en vooral in de 19e eeuw is de invloed van de Duitse wetenschap groot geweest o.a. op het gebied van de theologie, de filosofie en de taalwetenschap. Verscheidene woorden, zoals aanleg, bestanddeel, deelvoorstelling, gaan terug op Kant.
In het Nederlands begint omstreeks 2000 de Nederlandse (spellings)uitspraak van data met tweemaal [a:] in samenstellingen als database, dataprocessing de overhand te krijgen.
Het Engels gebruikt het oorspr. mv. Latijn data thans ook als ev., bijv. this data ‘dit gegeven’.

EWN: data zn. mv. 'gegevens, feiten; eenheden die in computers verwerkt kunnen worden' (1735*)
ANTEDATERING: eerst datum (ev.) 'datering, gegeven' [1654; Meijer]
Later: data 'gegevens' [1771; Buys] (EWN: 1735*)
{* De datering van de eerste attestatie in het EWN moet zijn [1734; Sijs 2001]. Sijs 2001 verwijst naar Hubner (1734), maar zonder precieze vindplaats.}
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

data [gegevens, feiten] {1734} < latijn data [gegeven dingen], o. mv. van datum, verl. deelw. van dare [geven] (vgl. datum).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

data s.nw.
Gegewens.
Uit Ndl. data (1734) of mntl. Eng. data (1646).
Ndl. data en Eng. data uit Latyn data 'gegewens', die mv. van datum, met lg. die verlede dw. van dare 'gee'.
D. Daten (17de eeu, maar eers 19de eeu in hierdie vorm).

Dateringen of neologismen

F. Bakker, E. van Ruijsendaal, P. Uljé, D. van Zijderveld, Vindpunt.nl – elektronisch doorzoekbare Woordenlijst Overbodig Engels met Nederlandse tegenhangers, uitgebreide en verbeterde voortzetting van de boekuitgaven Funshoppen in het Nederlands (2009) en Op-en-Top Nederlands (2015)

data zn. Ontleend aan het Engels.
[alg.] = [Nl.uitspr.] data, gegevens.

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

data gegevens, feiten 1734 [HubWes] <Latijn

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

data ‘dagtekeningen’ (Latijn data); ‘gegevens’ (Engels data)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

data ‘gegevens, feiten’ -> Boeginees dâta ‘gegevens, feiten’.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal