Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

dalven - (schooien, bedelen; persoonlijk voordeel afdwingen (door ambtenaren))

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

dalven ww. ‘schooien, bedelen; persoonlijk voordeel afdwingen (door ambtenaren)’
Nnl. (barg). in sjofele dalfenaar ‘arme drommel’ [1844; Endt], talven ‘bedelen’ [ca. 1860; Boeventaal], dalven ‘bedelen’ [1890; Boeventaal], dalven, dalleven, dalfen ‘bedelen, schooien, zwerven’ [1906; Boeventaal]; ook bijv. de gedeeltelijk al eerder geattesteerde znn. sjofele dalfenaars ‘arme drommels’ [1844; Boeventaal], talvenaar ‘bedelaar’ [ca. 1860; Boeventaal], dalver, dalfer ‘zwerver, landlooper, bedelaar’ [1906; Boeventaal].
Ontleend aan West-Jiddisch dalfen ‘bedelen’ of met verkorting uit West-Jiddisch *dalfenen ‘bedelen’, dat gereconstrueerd kan worden op basis van Duits (Rotwelsch) dalfenen, talfnen ‘bedelen’ [resp. 1822 en 18e eeuw; Wolf 1985] en nnl. (Bargoens) sjofele dalfenaars ‘arme drommels’, talvenaar ‘bedelaar’. De betekenisuitbreiding in dalven, dalleven, dalfen ‘zwerven’ en dalver, dalfer ‘zwerver, landloper’ komt wrsch. van de betekenis ‘als bedelaar rondlopen, rondtrekken’. De t- van sommige varianten is onverklaard. West-Jiddisch dalf(en)en is een afleiding van Jiddisch dalfen ‘pauper, arme stakker’, dat wel wordt wel gezien als komend van Hebreeuws Dalfōn (eveneens gespeld dlpwn), de Hebreeuws aandoende naam van een van de tien zonen van de Pers Haman (Esther 9:7), misschien met bijgedachte aan Hebreeuws en Jiddisch dal ‘arm, arme’ (en → dalles). Maar onduidelijk is wat de bijbelse Dalfōn met armoede te maken heeft. Nu kan in Hebreeuws Dalfōn, Jiddisch dalfen formeel de Hebreeuwse wortel DLP ‘druppelen, druipen, lekken’ herkend worden, wat een verband mogelijk maakt met Duits Tropf ‘onbeduidend of beklagenswaardig persoon’ (suggestie door Meyer Wolf, persoonlijke mededeling). Dit Duitse Tropf (vnhd. Tropfe, mhd. tropfe, tropfel) komt van mhd. tropfe ‘druppel’, en armer Tropf werd vaak van arme mensen gezegd. Hebreeuws Dalfōn, Jiddisch dalfen, volksetymologisch geïnterpreteerd als Misjna-Hebreeuws *dalfōn ‘druppel(tje)’ (< delef ‘druipwater, regendruppels’), zou dus een Hebreeuws-Jiddisch substituut voor mhd. (en Oudjiddisch) tropfe(l) kunnen zijn.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

dalven [schooien] {1844} < jiddisch dalfen [arm man], verklaard als afleiding van de naam Dalphōn, een van de tien zonen van Haman, de enige die geen alef in zijn naam heeft (getalswaarde 1000), Esther 9:7, waarbij hebreeuws dal [arm] zeker ook invloed heeft gehad.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

dalven bedelen 1844 [Endt] <Jiddisch

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

dalven (oorspr. Barg. voor ‘bietsen, bedelen’), bij de politie: kortingen aannemen bij aankopen; misbruik maken van zijn positie om allerlei voordelen te verkrijgen. Pejoratief.

Er zijn agenten die hun uniform aantrekken als ze iets duurs gaan kopen, in de hoop dat ze korting krijgen. Dalven noemen we dat. (Vrij Nederland, 18/05/85)
Sinds de richtlijnen in 1988 van kracht werden, zijn geen harde bewijzen op tafel gekomen dat de met de controle belaste politie-functionarissen zich schuldig maakten aan ‘dalven (onrechtmatig geld ontvangen). (Sietske Altink: Handel in hartstocht. Het prostitutiebedrijf in Nederland, 1995)
De politiecultuur kent een speciaal woord: ‘dalven’, het versieren van kortingen door agenten. De middenstand, de horeca, vooral de afhaalchinees en snackbarhouder, kunnen ervan meepraten. (Elsevier, 26/04/97)
Het aantal gevallen van ‘naggen’ (normafwijkend gedrag) en ‘dalven’ (zich goedkope etentjes en dergelijke laten welgevallen) loopt volgens hem zelfs sterk terug, net als het aantal ‘bakkies’ (contacten tussen politie en publiek die tot klachten of vervolging van politiemensen leiden). (Trouw, 26/03/98)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut