Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

daad - (handeling)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

daad zn. ‘handeling’
Onl. dāt ‘daad’ in deda (lees dade) sina an farnamen ‘zijn daden namen ze waar’ [10e eeuw; W.Ps.], in de samenstelling misdat ‘misdaad’ [10e eeuw; W.Ps.], misdadi (mv.) ‘misdaden’ [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. dat ‘handeling’ [1200; CG II, Servas], daet [1260-1280; CG II, Wr.Rag.], dade (mv.) [1290; CG II, En.Cod.].
Os. dād; ohd. tāt (nhd. Tat); oe. dēd, dǣd (ne. deed); ofri. dēd (nfri. die(d); on. dáð (nzw. dåd ‘handeling’); got. ga-dēþ, alle in de betekenis ‘handeling’, got. missa-dēþs ‘misdaad’< pgm. *dēdi- ‘handeling’.
Verwant met vele woorden in talen buiten het Germaans, met betekenissen als ‘het leggen, het plaatsen’, bijv. Grieks thésis ‘inzetting, ordening’, zie → these, Latijn con-ditio ‘vestiging’, zie → conditie, Oudkerkslavisch blago-dětĭ ‘genade, gunst’, Litouws dėtys (mv.) ‘eierstok (van vogels)’, Avestisch ni-ðāti- ‘het neerleggen, uitdoen (van kleding)’, Sanskrit dhiti- ‘het plaatsen’ < pie. *dheh1-ti- naast *dhh1-ti-, afleiding (met achtervoegsel -ti- voor het vrouwelijk verbaalabstractum, zoals in vormingen als → macht, en met ablautstrap zoals in het verl.deelw.) van de verbaalwortel *dheh1- ‘leggen, plaatsen’, zie → doen.
daadkrachtig bn. ‘energiek; doeltreffend’. Nnl. (zelfstandig gebruikt) een daadkrachtige ‘een werklustig, energiek persoon’ [1930; WNT Aanv.], daadkrachtige genade ‘genade met werkelijk gevolg’ [1943; WNT Aanv.]. Samenstelling uit daad en krachtig (zie → kracht), als leenvertaling van Duits tatkräftig, afleiding van Tatkraft [18e eeuw]. ♦ daadwerkelijk bn. ‘metterdaad’. Nnl. daadwerkelijk [1914; WNT Aanv.]. Samenstelling met → werkelijk, wellicht onder invloed van Duits tatsächlich ‘inderdaad, daadwerkelijk’.

EWN: ♦ daadkrachtig bn. 'energiek; doeltreffend' (1930)
ANTEDATERING: daadkrachtig verdedigd [1841; Vlissingsche courant (KB) 5/7]
EWN: ♦ daadwerkelijk bn. 'metterdaad' (1914)
ANTEDATERING: ook daadwerkelyk daar na toe hebben gezonden [1750; E.Mercurius 2, 9]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

daad* [handeling] {oudnederlands dāt 901-1000, middelnederlands daet} oudsaksisch dād, oudhoogduits tāt, oudengels dæd, oudnoors dāð, gotisch gadēþs; ablautend bij doen. De uitdrukking op heter daad is een vertaling van latijn in flagrante delicto.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

daad znw. v., mnl. daet, onfrank. (mis)dāt, os. dād, ohd. tāt, ofri. dēd(e), oe. dæd (ne. deed), got. ga-dēþs v. ‘daad’, on. dāð v. ‘daad, flinkheid’. — osl. blago-dětǐ ‘genade, gunst’, lit. dėtys mv. ‘het leggen van de kip’, av. ni-ðātay ‘het neerleggen, uittrekken (van kleren)’ < idg. *dhē-ti naast *dhǝ-ti in oi. dhiti- ‘het plaatsen’, gr. thésis ‘inzetting, ordening’, lat. conditio ‘vestiging’; verbaalnomen van de verbaalwortel *dhē ‘leggen, plaatsen’. — Zie: doen.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

daad znw., mnl. duet (d) v. = onfr. (mis)dât (d), ohd. tât (nhd. tat), os. dâd, ofri. dêd(e), ags. dæ̂d (eng. deed), got. ga-deþs v. “daad”, on. dâð v. “id., flinkheid” Evenals obg. blago-dêtǐ “genade, gunst”, lit. dělys mv. “lege des huhns”, inf. obg. děti, lit. děti “leggen”, av. ni-δátay- “het neerleggen, uittrekken (van kleederen), verbergen” uit idg. *dhe-ti- v. “het leggen”, nomen actionis van den wortel dhê- (zie doen); met ablaut oi. -hiti-, gr. thésis “inzetting”, lat. con-diti-o “toestand, voorwaarde”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

daad v., Mnl. daet, Onfra. en Os. dâd. + Ohd. tât (Mhd. tat, Nhd. tat), Ags. dæ’d (Eng. deed), Ofri. déde, On. dáđ (Zw. dåd, De. daad), Go. deþs, van Germ. wrt. , Idg. wrt. dhē (z. doen).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

daad ‘handeling’ -> Fries daad ‘bewuste handeling’; Zweeds † dat ‘sterke prestatie’ (uit Nederlands of Nederduits).

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

Wacht op onze daden! [kreet] (1849). In november 1849 lanceert de liberale politicus Johan Rudolph Thorbecke (1798-1872) zijn eerste kabinet (1849-1853) met de spreekwoordelijk geworden woorden: “Wacht op onze daden!”

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

daad* handeling 0901-1000 [WPs]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

389. Op heeter daad,

d.w.z. terwijl de daad nog heet is, nog niet bekoeld; terwijl men bezig is met, gedurende het bedrijven van de daad; eene vertaling van het lat. in flagranti (delicto); vgl. fr. en flagrant délit; hd. auf der Tat, in flagranti ertappen; eng. in the (very) act. In de middeleeuwen noemde men dit metter verscher daetDit beteekent thans in Antwerpen: zonder toeven, zonder uitstel; Antw. Idiot 327. Dezelfde beteekenis had op heeter daad of op de heete daad, op de daad in de 17de eeuw.; 17de eeuw: op heeter daet, op de versse daad of op het stuk; Zuidnl. op de daad betraapt zijn, op de daad betrapt zijn, terwijl men bezig is (Teirl. 245); vgl. hd. auf frischer Tat en zie Ndl. Wdb. III, 2182; VI, 402; XI, 284.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal