Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

coupé - (treincompartiment)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

coupé zn. ‘treincompartiment’
Nnl. coupé ‘voorste gedeelte van een diligence’ [1829; WNT], ‘klein gesloten rijtuig’ [1868; WNT vis-à-vis], ‘treincompartiment’ [1884; WNT].
Ontleend aan Frans coupé ‘koets met maar twee plaatsen’ [1660], een verkorting van carrosse coupé ‘id.’, ‘voorste deel van een diligence’ [1718], zelfstandig gebruikt verl.deelw. van couper ‘(door)snijden’ [eind 11e eeuw], zie → couperen.
De moderne betekenis is in het Nederlands misschien autonoom van de diligence overgebracht op de trein, maar mogelijk is ze ook aan het Frans ontleend, voor het woord er in die betekenis werd vervangen door compartiment.

EWN: coupé zn. 'treincompartiment' (1829)
ANTEDATERING: Een Coupé met Spiegels, binnen met Geblomt Trijpt en sterk van Leer, Yser en Hout (beschrijving van een koets) [1700; Oprechte Haerlemse courant (KB) 12/6]
Later: De drie reizigers van den coupé ('deel treinwagon voor personen') [1846; AHB 24/3] (EWN: 1884)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

coupé [treincompartiment] {1829 als ‘voorgedeelte van een postwagen’; de huidige betekenis 1895} < frans coupé, verl. deelw. van couper [afhakken, verbreken], dus eig.: onderbroken doorgang, dat afgeleid is van coup [slag] (vgl. coup).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

coupé (Frans coupé)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

coupé ‘treincompartiment’ -> Indonesisch kupé ‘treincompartiment’.

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

locomotief [voorspan van een spoortrein] (1839). In 1839 werd de eerste spoorlijn van Nederland in gebruik genomen, tussen Amsterdam en Haarlem. In deze periode worden uit het Engels, waar de techniek vandaan kwam, de woorden bus, cokes (‘soort kolen’), locomotief, lorrie (‘laag en vlak dienstwagentje dat door mankracht kan worden voortbewogen’), rail, tender (‘kolenwagen’), tram, trein en tunnel geleend. Neerlandicus Jan te Winkel constateert in het gedenkboek Eene halve eeuw 1848-1898: “De spoorwegen zijn bij ons al een jaar of tien ouder, dan het midden onzer eeuw. Toch zijn de meeste woorden, die daarop betrekking hebben, eerst in de tweede helft der eeuw gevormd of algemeen in gebruik gekomen. De samenstelling locaalspoor dagteekent van omstreeks 1878. Nieuw zijn alzoo spoorwet, spoornet, spoorlijn, spoortrein, ook verkort tot spoor en tot trein, waarnaast goederentrein, sneltrein, bommeltrein (een te vergeefs bestreden germanisme), pleiziertrein en ten slotte zelfs harmonicatrein. Voor spoorwagen heeft men ook wagon, dat wat ouder, en coupé, dat wat jonger is. Vvoor kolenwagen gebruikt men ook tender. Station was niet nieuw, wel stationschef, evenals wisselwachter. Aan de Duitschers ontleende men halte, aan de Engelschen stoppen. Nieuw is retourbiljet, nieuwer rondreisbiljet, allernieuwst kilometerboekje. Ook de tram, aanvankelijk tramway en toen door het volk tramwáái genoemd, is bij ons nog geen vijftig jaar oud. Sinds er aanleiding was gekomen om van stoomtram te spreken, ontstond als tegenstelling ook paardentram. De oudere “omnibus” is er grootendeels, de “diligence” bijna geheel door verdrongen. Den vroegeren “char-à-bancs” kent niemand meer.”

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

coupé treincompartiment 1847 [KKU] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut