Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

controle - (inspectie)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

controle zn. ‘inspectie’
Mnl. die hilt de contre role van der rekeninghe ‘die het toezicht hield op ...’ [1391-93; Debrabandere 1994]; vnnl. conterolle van all tgunt daer ontfangen zal werden ‘controle, toezicht op al hetgeen ontvangen zal worden’ [1571; WNT regres], contre-rolle ‘controleregister’ [1599; WNT contrarol], contrerol ‘teghenboeck’ [1663; Meijer], contrarol [1669; Meijer].
Ontleend aan Middelfrans contre-rôle (later Frans controlle [1422]), eigenlijk ‘tegenregister (ter controle van het originele register)’, van contre ‘tegen’ (zie → contra) en rôle ‘rol, register, lijst’ < middeleeuws Latijn rotulus ‘rol perkament’, een afleiding van Latijn rota ‘wiel, rad’.
controleren ww. ‘inspecteren; beheersen’. Vnnl. controlueren ‘nagaan’ [1548; WNT], controleren ‘in het oog houden’ [1569; WNT slechts], conterolleuren ‘in het oog houden, afkeuren’ [1590; WNT] (de vormen met eu/ue onder invloed van het zn. controleur). Ontleend aan Frans contre roller [1310], controoler [1446]. In de 20e eeuw heeft het werkwoord de betekenis ‘beheersen’ ontleend aan Engels control ‘beheersen’ [1495 in die betekenis]. ♦ controleur zn. ‘inspecteur’. Mnl. controleur mijns heeren van Bourgoengne ‘ambtenaar belast met toezicht (met name op geldelijk beheer) van mijn Heer van Bourgogne’ [1403; Debrabandere 1994]; vnnl. contrarolleur [1523; WNT refectie], contrerolleur [1593; WNT voor II], controlleur [1599; WNT contrarol]. Ontleend aan Oudfrans contre roullour [1292], controlleur [1320] bij contre-rôle.
Lit.: Debrabandere 2000, 142-143

EWN: ♦ controleren ww. 'inspecteren; beheersen' (1548)
ANTEDATERING: controlueren 'berispen' [ca. 1516; iWNT volvoeren]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

controle [inspectie] {1866} < frans contrôle, oudfrans contrerole, van middeleeuws latijn contra rotulus [schaduwregister], van latijn contra [tegen] + rotulus [(schrift)rol], verkleiningsvorm van rota [wiel, rad].

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

controle (Frans contrôle)

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Contrôle (Fr.; letterlijk: contre-róle = tegen-rol), beteekent opzicht, toezicht. Oorspronkelijk had het woord betrekking op geldzaken; de persoon, met het toezicht belast, hield een contra-rol, een tegen-boek, d.w.z. maakte eveneens aanteekeningen, om zoo te kunnen nagaan, of de cijfers klopten. Later kreeg contrôle de ruimere beteekenis van toezicht, bijv. op min of meer verantwoordelijke personen, op koopwaren, enz.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

controle ‘inspectie’ -> Indonesisch kontrol ‘inspectie, supervisie; zelfcontrole’; Jakartaans-Maleis kontrol ‘inspectie’; Javaans kontrolan ‘inspectie’; Menadonees kontrol ‘inspectie’; Papiaments kòntròl ‘inspectie’; Surinaams-Javaans kontrolan ‘inspectie’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

controle inspectie 1392 [Debrabandere, Wat woorden weten, 142] <Frans

controle beheersing 1975 [R75] <Engels

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut