Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

congregatie - (godsdienstige vereniging)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

congregatie zn. ‘godsdienstige vereniging’
Vnnl. congregacie ‘vergadering, bijeenkomst’ [1531; MNHWS], christelicke congregatie ‘christelijke vereniging’ [1558; WNT reek I], ‘verzameling’ [1658; Meijer]; nnl. ook ‘in het bijzonder een geestelijke vereniging, vergadering van kardinalen enz.’ [1847; Kramers], ‘jonge kloosterorde’ [1893; WNT].
Al dan niet via Frans congrégation (Oudfrans congregatiun ‘verzameling, bijeenkomst’ [ca. 1120; Rey]) ontleend aan Latijn congregātiō ‘het bijeenbrengen, verzameling, vergadering’, nomen actionis bij congregāre ‘bijeenbrengen, verenigen’, gevormd uit → com- ‘samen’ en grex (genitief gregis) ‘kudde, gezelschap’.
In het Frans leeft de algemene betekenis ‘verzameling’ nog tot in de 17e eeuw voort. Wrsch. heeft de oudste vindplaats uit 1531 ook nog een wereldlijke betekenis. Pas vanaf de 16e eeuw wordt congregatie een typisch katholiek fenomeen. Er werden diverse zogenoemde Romeinse congregaties opgericht als bestuurslichamen van de katholieke kerk. Ook na 1550 gestichte kloostergemeenschappen worden congregaties genoemd (de oude term is → orde 2). Ook een godsdienstige vereniging van leken, bijv. binnen een parochie, heet wel congregatie.
Lit.: KathWB

EWN: congregatie zn. 'godsdienstige vereniging' (1531)
ANTEDATERING: mnl. die ghehele congregacie 'de gehele (klooster)gemeenschap' [1478; De Voragine, 245r]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

congregatie [kerkelijke vereniging] {congregacie [vergadering] 1531} < frans congrégation < latijn congregationem, 4e nv. van congregatio [aaneensluiting, samenleving, vergadering], van congregare [tot een kudde verenigen, bijeenbrengen], congregari [zich verenigen], van com [samen] + grex (2e nv. gregis) [kudde, gezelschap].

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

congregatie ‘kerkelijke vereniging’ -> Indonesisch kongrégasi ‘kerkelijke vereniging’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

congregatie kerkelijke vereniging 1893 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut