Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

concert - (muziekuitvoering; muziekcompositie)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

concert zn. ‘muziekuitvoering; muziekcompositie’
Vnnl. concert ‘overeenkomst, onderhandeling’ [1663; Meijer]; nnl. ook concert ‘muziekuitvoering’ [ca. 1710; WNT], ‘compositie voor solo-instrument met begeleiding’, bijv. Traversconcert [1786; WNT traverse], Viool-Concert [1795; WNT viool I].
Ontleend aan Frans concert ‘samenklank van stemmen of instrumenten’ [1608; Rey], ‘overeenstemming, overeenkomst’ [1632; Rey] < Italiaans concerto ‘overeenkomst’, bij het werkwoord concertare ‘overeenstemmen, samenkomen’ < middeleeuws Latijn concertare ‘met elkaar afspreken’, gevormd uit → com- ‘samen, met’ en Latijn certāre ‘wedijveren, disputeren, discussiëren’.
Het Italiaans concerto ‘overeenkomst’, zoals in de uitdrukking di concerto ‘akkoord’, is via het Frans de concert ‘samen, eensgezind’ (thans alleen nog literair) in vele Europese talen ontleend. In het Engels betekent to act in concert nog steeds ‘samen, eensgezind optreden’. Het Italiaans concerto werd ook toegepast op muziek: un concerto di voci in musica ‘een vocaal ensemble’ [1519; Grove]; zonder de toevoeging in musica betekent het enige tijd later ‘muziekstuk’: Concerti di Andrea, et di Gio. Gabrieli [1587; Grove]. De grote invloed van het Italiaans op het gebied van de muziek leidde in de 17e eeuw in heel Europa tot overname van het woord concerto ‘muziekuitvoering’.
De etymologie van Blume (1949-86), die uitgaat van de vorm conserto < Latijn cōnsertus bij het werkwoord cōnserere ‘aaneenschakelen, tot een geheel maken’, lijkt minder aannemelijk. Er kan in de 16e eeuw in bepaalde dialecten sprake zijn geweest van verwisseling van -s- en -c-.
Lit.: F. Blume (1949-86) Die Musik in Geschichte und Gegenwart: Allgemeine Enzyklopädie der Musik, Kassel

EWN: concert zn. 'muziekuitvoering; muziekcompositie' (1663)
ANTEDATERING: concert van Oorloge (spelling niet zeker) 'oorlogsovereenkomst' [1646; Register, 457]
Later: 't concert 'de overeenkomst' [1647; Eerstelinck, A4r]; een heerlijck Concert van Musijck [1676; Oprechte Haerlemsche courant (KB) 26/11] (EWN: ca. 1710)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

concert [muziekuitvoering] {ca. 1710} < frans concert < italiaans concerto [overeenkomst, afspraak, concert], van latijn com [samen, met elkaar] + certare [wedijveren, disputeren, in discussie zijn], afgeleid van certus [zeker, eig.: beslist], verwant met crisis; de verschillende muziekpartijen zijn met elkaar in gesprek, in dispuut als het ware.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

concert znw. o. ‘muziekuitvoering’ < fra. concert naast concerto (sedert de 18de eeuw) < ital. concerto bij lat., concertāre ‘wedstrijden’ en vandaar oorspr. ‘wedstrijd van stemmen’, beroemd geworden in het begin der 17de eeuw door de Concerti di chiesa van Lud. Viadana.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

konzèr (zn.) concert, muziekuitvoering; Nuinederlands concert <1710> < Frans concert.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

concert (Frans concert)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

concert ‘muziekuitvoering’ -> Indonesisch konsér ‘muziekuitvoering’; Madoerees konser ‘muziekuitvoering’; Papiaments kònsèrt ‘muziekuitvoering’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

concert muziekuitvoering 1710 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut