Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

compagnon - (makker, vennoot)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

compagnon zn. ‘makker, vennoot’
Vnnl. compaignon ‘metgezel’ [1574; Kil.], compaignons (mv.) ‘medeleden van een handelsgenootschap’ [1582; Stall.], compaengioenkens (verkleinwoord mv.) ‘kornuitjes’ [16e eeuw; WNT], compagnon ‘kornuit’ [1618; WNT].
Ontleend aan Frans compagnon ‘metgezel, kameraad’ < middeleeuws Latijn companio ‘id.’.
Reeds in de Lex Salica, een in het Latijn opgetekende Frankische wettekst uit de 6e eeuw, komt companium ‘groep kameraden’ voor. Wrsch. is dat een Latijnse leenvertaling, uit → com- ‘samen’ en pānis ‘brood’, van pgm. *ga-hlaibēn of *ga-hlaibōn ‘metgezel’ (waaruit de synonieme vormen ohd. gileibo; got. gahlaiba), een afleiding van pgm. *hlaiba- ‘brood’, zie → brood. Een compagnon zou dus iemand zijn met wie men het brood deelt. Op zich is dat niet vreemd als men bedenkt dat titels als Engels → lord en → lady ook met het verdelen van brood te maken hebben: Oudengels hlāford ‘heer’, letterlijk ‘broodwachter’, en hlǣfdige ‘heerseres, dame’, letterlijk ‘broodkneedster, -verdeelster’.
kompaan zn. ‘makker, kameraad’. Mnl. Fransois ... ende sijn compaen ‘Franciscus en zijn metgezel’ [1300-50; MNW-R], compaen ‘kameraad’ [1339; MNW-R]. Direct ontleend aan middeleeuws Latijn companio ‘metgezel’.

EWN: compagnon zn. 'makker, vennoot' (1574)
ANTEDATERING: veynooten compainons of ghemachtighe [1570; iWNT vennoot]
EWN: ♦ kompaan zn. 'makker, kameraad' (1300-50)
ANTEDATERING: Augustus compaen 'de kameraad van Augustus' [1300-25; MNW-R, Spiegel Historiael]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

compagnon [handelsgenoot] {compaignon 1574} < frans compagnon < laat-latijn companionem, 4e nv. van companio [metgezel, kameraad], van com- [samen] + panis [brood] (vgl. kompaan); de betekenis is dus ‘iemand met wie men het brood deelt’. Het is een lat. vertalende ontlening aan een germ. term, vgl. gotisch gahlaifs, oudhoogduits galeipo [kameraad], van gotisch ga- [samen] + hlaifs [brood], oudhoogduits galeipo, van ga- + (h)leib [brood], vgl. engels loaf. Vgl. voor de betekenis kameraad, gezel, maat2, genoot.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

kompeljong, zn.: compagnon, kameraad. Uit compagnon door wisseling van n/lj en associatie met kompel.

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

kompeljon, zn.: makker, gezel. Fr. compagnon met wisseling nj/lj.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

compagnon (Frans compagnon)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

Co., & Co. ‘en compagnon, en deelgenoot’ -> Indonesisch éngko ‘compagnon, partner, bondgenoot’; Atjehnees éngkō, éngkò ‘deelgenoot in een zaak, vennoot’; Jakartaans-Maleis éngko ‘en compagnie, van een handelsfirma’; Madoerees īngko ‘en compagnie, van een handelsfirma’; Menadonees èngko ‘samenwerking’; Minangkabaus engko ‘handelsfirma’.

compagnon ‘handelsgenoot’ -> Indonesisch kompanyon ‘handelsgenoot’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

compagnon handelsgenoot 1574 [Claes Tw. 11] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal