Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

compact - (vast, dicht)

Etymologische (standaard)werken

Diverse auteurs (2011-), Etymologiewiki

Er zijn bij het lemma compact in het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands de volgende vroegere dateringen mogelijk:

  • de compacte druk en kleine letter [25 juni 1833; Bredasche courant]
  • compact "een begrip dat vele kenmerken heeft, een veelomvattend begrip" (als filosofische term) [1855; Kramers’ Algemeene kunstwoordentolk]

Bij de alinea over Middelnederlands en Vroegnieuwnederlands compact 'verdrag' moet Latijn pactum vervangen worden door compactum. Die afleiding bestond reeds in het klassiek Latijn.

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

compact bn. ‘vast, dicht’
Nnl. compact ‘vast, solide’ [1872; Dale].
Via Frans compact uit Latijn compāctus ‘gedrongen, dik’, het verl.deelw. van compingere ‘samenvoegen, -dringen, erin duwen’, gevormd uit → com- ‘samen’ en het werkwoord pangere ‘bevestigen, inslaan’.
Daarnaast bestond in het Middelnederlands en Vroegnieuwnederlands een niet verwant zn. compact ‘verdrag, overeenkomst’ [15e eeuw; MNW], een afleiding bij Latijn pactum ‘verdrag’, zie → pacht en → pact.
compactdisc zn. ‘digitale (grammofoon)plaat’. Nnl. Compact Disc [1983; Reinsma 1984]. Ontleend aan Engels compact disc [1979; OED] (oorspr. een merknaam), gevormd uit Engels compact ‘compact, bondig’ en het Amerikaans-Engels disc ‘(grammofoon)plaat’, zie → discus. Tegenwoordig meestal afgekort tot cd.

EWN: compact bn. 'vast, dicht' (1872)
ANTEDATERING: hoewel vleessige "fibren" ('vezels') hetzelve zeer "compact" maken [1743; Vogel, 52]
EWN: ♦ compactdisc zn. 'digitale (grammofoon)plaat' (1983)
ANTEDATERING: Philips heeft gisteren een geluidsweergavesysteem geïntroduceerd ...: de compact disc, een kleine grammofoonplaat die ... de gewone plaat zal kunnen verdringen [1979; Leidse courant (Ld) 10/3]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

compact [dicht opeengedrongen] {1872} < frans compact [ineengedrongen] < latijn compactum, verl. deelw. van compingere [ineenslaan, samenvoegen], van com- [samen] + pangere [vastslaan].

Thematische woordenboeken

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Compact (Lat. compactus = gedrongen; part. perf. van compingere = ineenslaan). Een punt verzameling heet compact, wanneer iedere oneindige deelverzameling ten minste een verdichtingspunt bezit. Om zulk een verdichtingspunt liggen de punten der verzameling opeengedrongen, compact.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

compact ‘dicht opeengedrongen’ -> Jakartaans-Maleis kompak ‘dicht opeengedrongen; gelijkgestemd’; Menadonees kompak ‘dicht opeengedrongen; gelijkgestemd’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

compact dicht opeengedrongen 1872 [GVD] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut