Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

communisme - (maatschappelijk stelsel)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

communisme zn. ‘maatschappelijk stelsel’
Nnl. communisme ‘maatschappelijk stelsel dat gemeenschappelijk bezit voorstaat’ [1850; WNT gelijkheid], communismus, -isme “stelsel van de gemeenschap der goederen en de afschaffing van het eigendomsrecht” [1872; Dale].
Ontleend aan Frans communisme, in de 19e eeuw gevormd op basis van Latijn commūnis ‘gemeenschappelijk’, vanwege het ideaal van het gemeenschappelijk bezit van de productiemiddelen; zie → commune en het verwante → gemeen. Gezien de beide Nederlandse vormen uit 1872 kan het woord zowel uit Duits Kommunismus als uit Frans communisme zijn overgenomen. Uiteindelijk gaat ook het Duitse woord op het Frans terug.
Wrsch. werd het begrip voor het eerst gebruikt in 1840 door de Franse socialist É. Cabet in zijn geschrift Comment je suis communiste. Ook de Engelsman Barmby claimde het woord (in 1840) voor het eerst gebruikt te hebben. Het werd internationaal bekend door het Kommunistisches Manifest (1848) en andere geschriften van Karl Marx en Friedrich Engels.
communist zn. ‘aanhanger van het communisme’. Nnl. communisten (mv.) ‘id.’ [1850; WNT zuurdeeg]. Ontleend aan Frans communiste ‘aanhanger van het communisme’, evenals communisme gevormd op basis van Latijn commūnis ‘gemeenschappelijk’. ♦ communistisch bn. ‘volgens, van het communisme’. Nnl. communistisch ‘id.’ [1851; WNT zemel I], ‘id.’ [1872; Dale].

EWN: communisme zn. 'maatschappelijk stelsel' (1850)
ANTEDATERING: de naam alleen van communisme [1841; AHB 22/11]
EWN: ♦ communist zn. 'aanhanger van het communisme' (1850)
ANTEDATERING: eene nieuwe staatkundige sekte, die den naam van communisten draagt [1840; Nederlandsche staatscourant (KB) 28/7]
EWN: ♦ communistisch bn. 'volgens, van het communisme' (1851)
ANTEDATERING: communistische leerstellingen [1841; AHB 16/9]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

communisme [maatschappelijk stelsel van gemeenschappelijk bezit] {1872} < frans communisme, van frans commun < latijn communis (vgl. commune).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

communisme (Frans communisme)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

communisme ‘maatschappelijk stelsel van gemeenschappelijk bezit’ -> Indonesisch komunisme ‘maatschappelijk stelsel van gemeenschappelijk bezit’.

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

socialistisch [van of volgens het socialisme] (1868). In 1868 wordt het Nederlands Werklieden Verbond opgericht, een afdeling van de socialistische Eerste Internationale. Hiermee doet het socialisme officieel zijn intrede in Nederland. Het woord socialisme is al iets eerder in het Nederlands aangetroffen. In de tweede helft van de negentiende eeuw komen allerlei maatschappelijke bewegingen op. De namen hiervoor zijn internationaal. Het is dan ook niet uit te maken of het Nederlands de woorden communisme, kapitalisme, marxisme en socialisme geleend heeft uit het Duits, Engels of Frans. Zeker is wel dat nihilisme, proletariër en proletarisch overgenomen zijn uit het Duits, waarin ze zijn gevormd.

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

communisme maatschappelijk stelsel van gemeenschappelijk bezit 1850 [WNT gelijkheid] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal