Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

com- - (voorvoegsel)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

com- voorv.
Latijn com- is de oorspronkelijke, en alleen als voorvoegsel als zodanig overgebleven vorm van het voorzetsel cum ‘met’. Voor klinkers en h is de vorm van het voorvoegsel co-. Voor l; r; s, f; dentalen en velaren (n, t, d, z, c, g, qu, i) is de vorm door assimilatie resp. col-; cor-; cōn-; con-.
Com- is de voortzetting van pie. *kom- ‘met’, en daardoor verwant met → ge-.
Als voorvoegsel komen com- en zijn vormvarianten alleen voor in Latijnse leenwoorden, die al dan niet via het Frans en soms ook het Engels in het Nederlands zijn terechtgekomen. De belangrijkste betekenis is ‘met, samen’, bijv.cohesie, → coïtus, → commune, → contact, → coördineren. Daarnaast heeft com- veelal alleen een min of meer intensiverende functie, bijv. in → commanderen, → confectie, → consecratie, → constant, → corrigeren, of diende het slechts tot het afleiden van werkwoorden, bijv.confisqueren, → comfort (uit confortare bij fortis ‘sterk’). In sommige woorden is de vorm van het Latijnse voorvoegsel nauwelijks meer te herkennen, bijv. in → cachet, → kosten, → kostuum. In het Nederlands wordt de oorspr. betekenis bij al deze woorden nauwelijks of niet meer gevoeld.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

com-, co-, col-, con-, cor- [voorvoegsel met de betekenis ‘samen’] {in bv. coadjutor 1201-1250} < latijn com- [samen; ter aanduiding van de volledigheid of intensiteit van een handeling], maar dikwijls is de betekenis zo vervaagd, dat zij niet herkenbaar is; identiek met het voorzetsel oscisch, umbrisch com, latijn cum [(samen) met]; de oorspronkelijke vorm com- bleef bewaard voor b, p en m; een enkele maal voor een klinker; voor l werd com- geassimileerd tot col-, voor r tot cor-, voor n soms tot con-, maar meestal werd het gereduceerd tot co-, evenals voor (stomme) h, gn en (meestal) voor klinkers; voor alle verdere medeklinkers vindt men con-; vgl. grieks koinos, oudiers com-, con-, albaans ke- (vgl. verder gotisch ga-, oudengels, middelnederlands ge-).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

co- (Latijn co-)
col- (Latijn col- of Frans col-)
com- (Latijn com- of Frans com-)
con- (Latijn con- of Frans con-)
cor- (Latijn cor- of Frans cor-)

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Com- (Lat.; = cum = samen, met. In samenstellingen verandert com- in co- voor klinkers, h en gn; in col- voor l en r; in com- voor b, p en m; in con- in alle andere gevallen). Eerste lid in samenstellingen met de betekenis: 1. samen met, bij zich, met zich; 2. geeft versterking aan van het hoofdwoord, of zonder duidelijke betekenis.

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Co-Col-Com-Cor. De praepositie com (= cum) komt in talrijke samenstellingen voor in den zin van samen, tegelijk, gemeenschappelijk. Zij gaat over in co voor klinkers, h en gn, in cor resp. col voor r en l, blijft com voor b, p en m en gaat overigens over in con.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut