Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

colonne - (militaire formatie; stoet)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

colonne zn. ‘militaire formatie; stoet’
Nnl. kolom ‘militaire formatie’ [1710; WNT], kolonne ‘id.’ [1832; WNT voerwezen], vliegende kolommen ‘snel verplaatsbare colonnes’ [1853; WNT vliegend], colonne ‘lange stoet (bijv. auto's)’ [1952; Koenen].
Ontleend aan Frans colonne ‘militaire formatie’ [1680; Rey], eerder al ‘paal, zuil, opstapeling’ [begin 13e eeuw; Rey], onder invloed van Italiaans colonna uit ouder Frans columne ‘id.’ [1120; Rey] < Latijn columna ‘paal, zuil, rookzuil’, zie → kolom; verwant is ook → kolonel.
De Franse vorm colonne verving het in het Nederlands eerder gebruikelijke → kolom. In het Zuid-Nederlands bleef kolom in deze betekenis aanvankelijk nog enige tijd gehandhaafd.
vijfde colonne zn. ‘zij die in eigen land voor de vijand werken’. Nnl. een vijfde, geheime colonne ‘illegale aanhangers van Franco’ [1936; WNT vijfde], vijfde colonne ‘medestanders van nazi-Duitsland in landen die later bezet werden’ [1949; WNT vijfde]. Leenvertaling van Spaans quinta columna ‘id.’ Sinds de Spaanse Burgeroorlog (1936-39) is dit een aanduiding voor een vijandelijke macht achter de linies: de vier fascistische colonnes die tegen Madrid optrokken, zouden volgens generaal Emilio Molina geholpen worden door een vijfde, de clandestiene aanhangers binnen de stad. Ironisch genoeg werd het begrip vanaf de jaren 1950 altijd op vermeende communistische helpers toegepast.

EWN: colonne zn. 'militaire formatie; stoet' (1710)
ANTEDATERING: vnnl. de derde colomme of rye [1685; Van den Bos 2, 99]
Later: De Marsch geschiedde in 2. Colonnen [1745; Hubner 5, 590] (EWN: 1832)
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

colonne [opstelling van soldaten e.d.] {1861} < frans colonne < latijn columna (vgl. kolom).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

colonne (Frans colonne)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

colonne ‘rij van militairen in rotten’ -> Indonesisch kolone ‘rij van militairen in rotten’; Ambons-Maleis kolòne ‘oude dans waarin de paren in twee lange rijen tegenover elkaar staan’; Javaans kolon ‘rij van militairen in rotten’; Menadonees kolòne ‘oude dans waarin de paren in twee lange rijen tegenover elkaar staan’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

colonne rij van militairen in rotten 1824 [WEI] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut