Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

collaboratie - (samenwerking met de vijand)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

collaboreren ww. ‘samenwerken, meewerken met de vijand’
Vnnl. collaboreren ‘medewerken’ [1663; Meijer]; nnl. collaboreren ‘samenwerken met de vijand’ [na 1940; WNT Aanv.].
Ontleend aan Frans collaborer ‘met de vijand heulen’ [ca. 1940], eerder al ‘meewerken’ [1830; Rey] < Laatlatijn collaborare ‘meewerken, samenwerken’ [3e eeuw], gevormd uit → com- ‘samen’ en Latijn labōrāre ‘moeite doen, zich inspannen, hard werk verrichten’, een afleiding van het zn. labor ‘hard werk, moeite’, waarvan de herkomst niet erg duidelijk is.
Sinds de Tweede Wereldoorlog komt collaboreren voor in de betekenis ‘samenwerken met de bezetter’. Het is mogelijk dat de huidige betekenis van collaboreren, collaborateur en collaboratie, net als wrsch. in het Frans, al uit de Eerste Wereldoorlog dateert (Lennep), maar dat valt niet te bevestigen.
collaborateur zn. ‘medewerker; iemand die met de vijand heult’. Nnl. collaborateur ‘medewerker’ [1838; WNT Aanv.], ‘die met de vijand heult’ [na 1940; WNT Aanv.]. Ontleend aan Frans collaborateur ‘samenwerker, medewerker’ [1755; Rey] < middeleeuws Latijn collaborator ‘id.’, een afleiding bij Laatlatijn collaborare. Frans collaborateur kreeg rond 1940 ook de betekenis ‘iemand die met de vijand heult’, die opnieuw in het Nederlands werd ontleend. In het Frans werd dat afgekort tot collabo [ca. 1940; Rey], een term die ook in Franstalig België wel gebruikelijk is. In het Frans bleef naast de nieuwe de oorspr. neutrale betekenis bestaan, in het Nederlands wordt daarvoor na de Tweede Wereldoorlog alleen nog het verwante collaborator ‘medewerker’ [1847; WNT Aanv.] gebruikt (< middeleeuws Latijn collaborator of Engels collaborator ‘id.’). ♦ collaboratie zn. ‘medewerking; het heulen met de vijand’. Nnl. collaboratie ‘medewerking’ [1874; WNT Aanv.], ‘het heulen met de vijand’ [na 1940; WNT Aanv.]. Ontleend aan Frans collaboration ‘samenwerking, medewerking’ [1753; Rey] < middeleeuws Latijn collaboratio ‘id.’, een afleiding bij Laatlatijn collaborare. Ook Frans collaboration kreeg rond 1940 de betekenis ‘het heulen met de vijand’, die opnieuw in het Nederlands is ontleend.
Lit.: G. van Lennep (1988) Verklarend oorlogswoordenboek, Amsterdam

EWN: collaboreren ww. 'samenwerken, meewerken met de vijand' (1663)
ANTEDATERING: Collaboreren "medewercken" [1650; Hofman]
Later: collaboreerend ('heulend') met de Duitschers [1944; Vrij Nederland 15/5] (EWN: na 1940*)
{* De tweede attestatie in het EWN moet als datering hebben: 1950.}
EWN: ♦ collaborateur zn. 'medewerker; iemand die met de vijand heult'; de betekenis 'iemand die heult met de vijand' (na 1940*)
ANTEDATERING: de politiek dergenen die men in het buitenland "collaborateurs" noemt [1942; Vaderland 8/12]
{* De datering van de tweede attestatie in het EWN moet zijn: 1945.}
EWN: ♦ collaboratie zn. 'medewerking; het heulen met de vijand' (1874)
ANTEDATERING: collaboratie "mede-werking, t’saamen-werking" [1668; Koerbagh]
Later: collaboratie 'heulen (met de vijand)' [1944; Christofoor 15/1] (EWN: na 1940*)
{* De tweede attestatie in het EWN moet als datering hebben: 1949.}
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

collaboratie ‘samenwerking met de vijand’ -> Indonesisch kolaborasi ‘samenwerking met de vijand’; Javaans Ko ‘collaborateur, in het bijzonder met Nederland(ers) tijdens de Indonesische vrijheidsoorlog 1945-1949’.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut