Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

coderen - (in code zetten)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

code zn. ‘verzameling wetten; regeling; stelsel van signalen; geheimschrift’
Nnl. Code Civil ‘Burgerlijk Wetboek’ [1804; WNT Aanv.], code ‘oud handschrift; wetboek’ [1824; Weiland], ‘verzameling wetten, voorschriften en verordeningen’ [1847; WNT Aanv.], ‘set van ongeschreven regels’ [1875; WNT Aanv.], ‘geheimschrift’ in code-telegram [1899; Woordenschat], ‘stelsel van signalen’ in code maritime ‘voorschriften der seinen aan boord van schepen’ [1912; Kuipers], code ‘geheimschrift’ [1933; WNT Aanv.], ‘set signalen’ [1955; WNT Aanv.], ‘machinecode voor computer’ [1959; WNT Aanv.].
De Code Civil, het ook in Nederland nog tot na de Franse tijd geldende burgerlijk wetboek van 1804, is letterlijk Frans code civil; van het zn. code ‘wet, wetboek’ [1236; Rey] < Latijn cōdex ‘wetboek’, zie → codex, en het bn. civil ‘burgerlijk’, zie → civiel. De betekenis ‘verzameling voorschriften’ heeft zich uitgebreid tot sociale en morele voorschriften. De betekenissen ‘set signalen ter communicatie’ en ‘geheimschrift’ zijn ontleend aan het Engels, met code ‘geheime code, geheime signalen ter communicatie’ [1880; OED], eerder al ‘set signalen ter communicatie’ [1808; OED], oorspr. ‘verzameling regels, verzameling wetten’ < Frans code.
In de betekenis ‘verzameling handschriften, wetboek’ komt tegenwoordig meestal de vorm codex voor, maar BN kent nog steeds bijv. wegcode ‘verkeersreglement’.
coderen ww. ‘in code zetten’. Nnl. coderen ‘voorzien van een registratiecode’ [1946; WNT Aanv.], gecodeerd (verl.deelw.) ‘omgezet in machinaal verwerkbare code’ [1947; WNT Aanv.], coderen ‘omzetten in computercode’ [1959; WNT Aanv.]. Afleiding van code of ontleend aan Frans coder ‘omzetten in code’ [20e eeuw; Rey]; wellicht ook met invloed van Engels code ‘in code omzetten’ [1885; BDE] en/of Duits kodieren ‘id.’ [20e eeuw; Kluge].

EWN: code zn. 'verzameling wetten; regeling; stelsel van signalen; geheimschrift' (1804* en 1824)
ANTEDATERING: mnl. Entie bouc die heet Code (betreft wetboek) [1300-25; MNW-R, Spiegel Historiael]
Later: ingevolge van de wet ... van den code civil [1803; Gazette 17/11] (1804*)
{* De eerste attestatie in het EWN moet geschrapt worden. In het WNT wordt gesproken over de "Code Civil" die uit 1804 stamt, maar er staat geen Nederlands citaat waarin "Code Civil" voorkomt.}
EWN: ♦ coderen ww. 'in code zetten' (1946)
ANTEDATERING: bekend met het codeeren en decodeeren van telegrammen [1920; Vaderland 10/12]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut