Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

code - (verzameling wetten; regeling; stelsel van signalen; geheimschrift)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

code zn. ‘verzameling wetten; regeling; stelsel van signalen; geheimschrift’
Nnl. Code Civil ‘Burgerlijk Wetboek’ [1804; WNT Aanv.], code ‘oud handschrift; wetboek’ [1824; Weiland], ‘verzameling wetten, voorschriften en verordeningen’ [1847; WNT Aanv.], ‘set van ongeschreven regels’ [1875; WNT Aanv.], ‘geheimschrift’ in code-telegram [1899; Woordenschat], ‘stelsel van signalen’ in code maritime ‘voorschriften der seinen aan boord van schepen’ [1912; Kuipers], code ‘geheimschrift’ [1933; WNT Aanv.], ‘set signalen’ [1955; WNT Aanv.], ‘machinecode voor computer’ [1959; WNT Aanv.].
De Code Civil, het ook in Nederland nog tot na de Franse tijd geldende burgerlijk wetboek van 1804, is letterlijk Frans code civil; van het zn. code ‘wet, wetboek’ [1236; Rey] < Latijn cōdex ‘wetboek’, zie → codex, en het bn. civil ‘burgerlijk’, zie → civiel. De betekenis ‘verzameling voorschriften’ heeft zich uitgebreid tot sociale en morele voorschriften. De betekenissen ‘set signalen ter communicatie’ en ‘geheimschrift’ zijn ontleend aan het Engels, met code ‘geheime code, geheime signalen ter communicatie’ [1880; OED], eerder al ‘set signalen ter communicatie’ [1808; OED], oorspr. ‘verzameling regels, verzameling wetten’ < Frans code.
In de betekenis ‘verzameling handschriften, wetboek’ komt tegenwoordig meestal de vorm codex voor, maar BN kent nog steeds bijv. wegcode ‘verkeersreglement’.
coderen ww. ‘in code zetten’. Nnl. coderen ‘voorzien van een registratiecode’ [1946; WNT Aanv.], gecodeerd (verl.deelw.) ‘omgezet in machinaal verwerkbare code’ [1947; WNT Aanv.], coderen ‘omzetten in computercode’ [1959; WNT Aanv.]. Afleiding van code of ontleend aan Frans coder ‘omzetten in code’ [20e eeuw; Rey]; wellicht ook met invloed van Engels code ‘in code omzetten’ [1885; BDE] en/of Duits kodieren ‘id.’ [20e eeuw; Kluge].

EWN: code zn. 'verzameling wetten; regeling; stelsel van signalen; geheimschrift' (1804* en 1824)
ANTEDATERING: mnl. Entie bouc die heet Code (betreft wetboek) [1300-25; MNW-R, Spiegel Historiael]
Later: ingevolge van de wet ... van den code civil [1803; Gazette 17/11] (1804*)
{* De eerste attestatie in het EWN moet geschrapt worden. In het WNT wordt gesproken over de "Code Civil" die uit 1804 stamt, maar er staat geen Nederlands citaat waarin "Code Civil" voorkomt.}
EWN: ♦ coderen ww. 'in code zetten' (1946)
ANTEDATERING: bekend met het codeeren en decodeeren van telegrammen [1920; Vaderland 10/12]
[J. Luif (2010-2018), 'Oudere dateringen van woorden uit het EWN', in: Trefwoord (bewerkt)]

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

code [wetboek, stelsel van signalen] {1824 in de betekenis ‘wetboek’; de betekenis ‘stelsel van signalen’ 1901-1925} < frans code < latijn codex (vgl. codex).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

code (Frans code)

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Code (van het Lat. codex, oorspronkelijk caudex = stam). De Romeinen schreven op met was bestreken plaatjes (wastafeltjes, zie “Tabula rasa”). Soms werden deze plaatjes bij wijze van onze leien in een houten lijst gevat en door een draad of riem aan elkander verbonden tot wat wij een “boek” zouden noemen, maar dat bij de Romeinen den naam droeg van codex. Verder noemde men ook codex een beschreven perkament, dat in vieren was gevouwen. (Als het werd opgerold, heette het “volumen”.) Een codex (meervoud: codices) was later bij de Romeinen de naam van een verzameling wetten; vandaar dat op Fransch voorbeeld een wetboek ook wel code genoemd wordt. Beroemd is de “Code Napoleon” (ook wel “code civil = burgerlijk wetboek geheeten), die voor ’t eerst eenheid in de Fransche wetgeving bracht en o. a. ook bij ons grootendeels werd ingevoerd.
Ook is code een lijst van verkortingen voor het telegrafeeren onderling overeengekomen, ten einde kosten te besparen. Naar Oost-Indië kost bijv. een telegram pl. m. ƒ 2.50 per woord. Nu heeft elke fabriek van beteekenis voor haar afnemers (in Indië of elders) een code vastgesteld; bijv. oda = zend mij een damesrijwiel; odi = zend mij een damesrijwiel met vrijwiel; ola --- zend mij een heerenrijwiel; oli = zend mij een heerenrijwiel met vrijwiel, enz. enz. In ons land geeft het weekblad “De Indische Mercuur” (Amsterdam) een Mercuurcode uit, met tal van zulke aangenomen verkortingen.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

code ‘stelsel van signalen of symbolen’ -> Indonesisch kode ‘signaal, teken’; Menadonees kode ‘teken’; Muna kode ‘signaal’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

code wetboek 1824 [WEI] <Frans

code stelsel van signalen of symbolen 1919 [WNT woord I] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal